Thánh Anna

Bức tranh ấy không hề dựa trên một trang sách Tin Mừng nào cả, nhưng đã trở thành biểu tượng sống động cho sự trao truyền đức tin qua các thế hệ: một người mẹ kề bên, một người con đang học hỏi, và những Lời Chúa được ấp ủ, gìn giữ ngay trong nếp nhà.

Các sách Tin Mừng chính quy không hề ghi lại tên cha mẹ của Đức Maria. (Nữ ngôn sứ Anna gặp gỡ Hài Nhi Giêsu trong Đền Thờ theo lời kể của thánh Luca là một cụ bà hoàn toàn khác, không phải thân mẫu Đức Mẹ, dù trùng tên).

Những câu chuyện thân thương về thánh Anna được lưu giữ trong bản văn Tiền Tin Mừng Giacôbê từ thế kỷ thứ hai. Dù không thuộc quy điển Kinh Thánh, bản văn này đã phản ánh niềm tin yêu nồng nàn của các Kitô hữu sơ khai đối với cội rễ gia đình của Đấng Cứu Thế — như thể lòng người không đành lòng để trống một khoảng trắng phía sau cuộc đời Mẹ Maria, nên đã âm thầm kể lại, gìn giữ những gì mình tin là đúng qua bao thế hệ truyền miệng.

Khi kể về thánh Anna, chúng ta đang bước vào một câu chuyện đạo đức cổ kính mà các thế hệ tiền nhân đã hết lòng nâng niu, đồng thời vẫn cần giữ nguyên sự thật lịch sử rằng ngày sinh, tuổi tác hay các mốc thời gian trong đời bà không hề được ghi chép chắc chắn ở bất cứ đâu.

Theo truyện cổ, bà Anna cùng chồng là ông Gioakim chịu cảnh hiếm muộn suốt bao năm ròng. Sau khi bị người ta chê trách ngay tại Đền Thờ, ông Gioakim buồn bã bỏ đi vào hoang địa. Ở nhà một mình, bà Anna phải gánh chịu cùng lúc cả nỗi đau không con lẫn sự vắng bóng đột ngột của người bạn đời — không biết chồng đi đâu, sẽ về khi nào, hay có còn quay lại hay không.

Đó là hình ảnh rất đỗi mong manh của một người phụ nữ. Truyền thống không chỉ nhớ đến bà ở giây phút vinh quang khi sinh hạ Mẹ Thiên Chúa; truyền thống còn trân trọng nhớ đến cả những ngày tháng buồn tủi của bà, khi một cảnh tượng hết sức bình thường của đời sống — chỉ một tổ chim con — cũng đủ chạm vào đúng vết thương lòng sâu kín nhất.

Người đọc hôm nay cảm thông với nỗi niềm ấy, nhưng không bao giờ nên dùng câu chuyện này để phán xét những ai không có con. Phẩm giá của người phụ nữ hoàn toàn không hề phụ thuộc vào khả năng sinh nở. Nỗi đau của bà Anna cần được lắng nghe như một sự sẻ chia chân thành, chứ không thể biến thành một gánh nặng tâm lý áp đặt lên người khác đang mang chung cảnh ngộ.

Truyền tích kể rằng sứ thần Chúa đã hiện đến an ủi bà Anna, báo tin Thiên Chúa đã nhậm lời bà, và bà sẽ sinh hạ một người con. Trong niềm xúc động nghẹn ngào, bà liền đoan hứa sẽ dâng người con ấy cho Chúa ngay khi vừa nghe tin. Cùng lúc đó, ở một nơi khác, ông Gioakim cũng nhận được thị kiến tương tự và hối hả trở về nhà.

Bà Anna chạy ùa ra đón chồng, ôm chầm lấy ông không kìm được nước mắt. Hai con người từng cùng chung một nỗi sầu nay gặp lại nhau trong một niềm hy vọng hoàn toàn mới, không còn phải đơn độc mang nỗi buồn của riêng mình nữa.

Rồi bà sinh hạ một con gái, đặt tên là Maria. Bản văn cổ lưu lại những bài ca tạ ơn, những tháng ngày người mẹ nâng niu chăm bẵm con thơ, và bữa tiệc vui mừng khi con tròn một tuổi. Những nét kể ấy mang giọng điệu của một bài ca tôn vinh ân sủng, hơn là một biên bản hộ tịch khô khan.

Bản văn cổ còn giữ lại một cuộc đối thoại nhỏ rất cảm động giữa hai vợ chồng. Khi Maria lên hai tuổi, ông Gioakim giục đưa con lên Đền Thờ để chu toàn lời khấn hứa năm xưa. Nhưng bà Anna đã ân cần xin chồng: hãy đợi thêm một năm nữa thôi, để đứa trẻ cứng cáp hơn, dứt hẳn bầu sữa mẹ, và không còn quá bỡ ngỡ, hoảng sợ khi phải xa vòng tay cha mẹ quá sớm. Ông Gioakim đã lắng nghe và đồng ý ngay, không hề gạt bỏ lời đề nghị của vợ.

Giữa những lý tưởng hiến dâng cao cả, lời xin nhỏ ấy của bà Anna mang trọn vẹn nét tâm lý rất thật của một người mẹ, biết để ý đến nhịp lớn lên tự nhiên của con mình hơn là chỉ chăm chăm hoàn thành cho xong một lời hứa. Bà không hề quên lời hứa dâng hiến; bà chỉ muốn bảo bọc sự non nớt của con thơ thêm một chút nữa, trước khi phải buông tay.

Đến năm Maria tròn ba tuổi, cha mẹ mới đưa em lên Đền Thờ. Ngày lễ Đức Mẹ Dâng Mình trong Đền Thờ vào ngày 21 tháng 11 hằng năm gìn giữ trọn vẹn ý nghĩa thánh thiêng của sự hiến dâng ấy, chứ không có ý biến mọi chi tiết của truyện cổ thành một sự kiện lịch sử đã được chứng thực đầy đủ.

Hình ảnh bà Anna cầm tay dạy Maria đọc sách diễn tả niềm xác tín sâu xa của Hội Thánh về vai trò giáo dục đức tin ngay trong gia đình. Đó không phải là một bức ảnh chụp lịch sử, mà là một lời mời gọi mỗi gia đình hôm nay dừng lại suy ngẫm về những điều vô giá được trao truyền qua chính sự gần gũi hằng ngày: một lời cầu nguyện đầu đời, một bài học về lòng biết ơn, sự kính trọng người lớn tuổi, và lòng nhân ái được thực hành qua những việc nhỏ bé mỗi ngày.

Cuộc đời Đức Mẹ trong Tin Mừng là một cuộc đời biết lắng nghe, ghi nhớ và suy đi nghĩ lại Lời Chúa trong lòng. Chúng ta không biết đích xác bà Anna đã dạy con những bài học cụ thể nào. Nhưng lòng sùng kính dành cho ngài giúp các gia đình hôm nay biết ơn những người mẹ, người bà đã cần mẫn chuẩn bị thửa đất tâm hồn cho con cháu mình, dẫu chính họ không bao giờ còn sống để nhìn thấy hết những hoa trái rực rỡ sẽ trổ sinh sau này.

Cũng cần nhắc lại rõ ràng ở đây: việc Hội Thánh tuyên xưng Đức Maria được ơn Vô Nhiễm Nguyên Tội ngay từ lúc thụ thai hoàn toàn không có nghĩa là bà Anna sinh con theo cách trinh thai kỳ lạ nào. Đặc ân Vô Nhiễm Nguyên Tội nói về sự gìn giữ thánh thiện đặc biệt của Thiên Chúa dành riêng cho Mẹ Maria ngay từ khoảnh khắc đầu tiên của sự sống; còn sự thụ thai đồng trinh bởi quyền năng Chúa Thánh Thần là mầu nhiệm duy nhất thuộc riêng về Đức Giêsu mà thôi. Lòng tôn kính thánh Anna, vì thế, ở lại trọn vẹn trong vẻ đẹp rất người, rất thánh thiện của tình mẫu tử nhân loại bình thường: Đức Mẹ đã thực sự sinh ra trong một gia đình có thật, có người cưu mang, sinh nở và dưỡng nuôi từng ngày như bất cứ đứa trẻ nào khác.

Không có một tài liệu nào cho biết ngày mất hay tuổi thọ của thánh Anna. Ngài được tôn kính như người bà ngoại theo nhân tính của Chúa Giêsu, và vì thế, ngài có một vị trí vô cùng ấm áp trong trái tim của các bà mẹ Công giáo qua bao thế hệ.

Trong đời sống đức tin của người Việt Nam, tên thánh Anna vang lên thân thương ở khắp mọi nơi. Biết bao thế hệ người phụ nữ mang tên ngài từ thuở ấu thơ, rồi lớn lên làm mẹ, làm bà, để lại cho cháu con một nếp nhà đạo hạnh: bàn tay nhăn nheo lần từng hạt chuỗi Mân Côi khi đêm về, lời nhắc nhở con cái đi lễ ngày Chúa nhật đừng trễ giờ, và sự nhẫn nại hy sinh không một lời than vãn suốt cả một đời người.

Đức tin không chỉ được trao truyền qua những bài thuyết giáo dài dòng, trang trọng. Đôi khi một đứa trẻ ghi nhớ đạo Chúa suốt cả cuộc đời chỉ nhờ nhìn thấy bàn tay của bà run run thắp một nén hương trước bàn thờ, qua cách mẹ lặng lẽ san sẻ chén cơm cho người hành khất ngoài ngõ, hay qua ánh mắt bao dung của người lớn khi tha thứ cho một lỗi lầm rất nhỏ của trẻ con.