Thánh Batôlômêô

Đến gần ông, ta học được một bài học quý: biết đón nhận cả những khoảng lặng của lịch sử. Một cuộc đời dâng hiến cho Thiên Chúa không nhất thiết chỉ có giá trị khi hậu thế chép lại được thật nhiều trang tiểu sử lẫy lừng, vang dội. Đôi khi, chính sự trung thành âm thầm, bền bỉ trước nhan Chúa mới là điều quý giá nhất, dù chẳng mấy ai nhớ tên.

Batôlômêô được các thánh sử Mátthêu, Máccô, Luca, và cả sách Công vụ Tông đồ đều ghi tên trong danh sách Mười Hai Tông đồ — luôn xuất hiện, nhưng luôn chỉ là một cái tên, không kèm theo một câu chuyện riêng nào. Tên gọi này, trong tiếng Aram, có nghĩa là “con của ông Talmai” — nói cách khác, đây thực chất là tên gọi theo cha, chứ chưa hẳn là tên riêng đầy đủ của ông. Các bản văn Tân Ước không hề ghi lại tuổi tác, nghề nghiệp, quê quán hay thời niên thiếu của ông.

Điều chắc chắn duy nhất là ông thuộc về nhóm những môn đệ được chính Đức Giêsu tuyển chọn trong những năm tháng Người rao giảng công khai — được gọi để ở lại bên Thầy, và được Thầy sai đi. Sau khi Chúa lên trời, tên ông vẫn được nhắc đến giữa những anh em quy tụ cầu nguyện tại Giêrusalem, rồi từ đó, im bặt hẳn trong các trang Tân Ước.

Bên cạnh những dòng vắn tắt ấy, một truyền thống lâu đời của Hội Thánh vẫn luôn nhận ra Batôlômêô chính là nhân vật mang tên Nathanaen được kể lại khá chi tiết trong Tin Mừng thánh Gioan. Sự nhận diện này chủ yếu dựa trên mối dây thân tình giữa ông với Tông đồ Philípphê — trong danh sách Nhất Lãm, tên Batôlômêô luôn đứng ngay sau tên Philípphê, còn trong Tin Mừng Gioan, chính Philípphê là người đã dẫn Nathanaen đến gặp Chúa. Dẫu Tân Ước không trực tiếp khẳng định hai cái tên ấy thuộc về cùng một người, nhưng từ rất lâu, câu chuyện gặp gỡ đầy xúc động của Nathanaen đã đi vào lòng sùng kính dành cho thánh Batôlômêô như một di sản thiêng liêng đầy an ủi, khỏa lấp phần nào sự im lặng của Kinh Thánh về ông.

Cách hai tên gọi được ghép lại với nhau như thế cũng nhắc ta nhớ một điều: rất nhiều nhân vật trong Kinh Thánh mang không chỉ một tên. Có người mang tên gọi theo cha như Batôlômêô, có người mang thêm tên gọi khác khi bước vào một giai đoạn mới của cuộc đời, như chính Simon được đổi thành Phêrô. Việc một con người có thể được biết đến qua nhiều tên gọi khác nhau, tùy vào việc ai đang kể chuyện và kể trong hoàn cảnh nào, tự nó cũng là một lời nhắc rằng những gì Kinh Thánh ghi lại chỉ là một phần rất nhỏ của một con người có thật, sống động hơn nhiều so với vài dòng chữ còn sót lại.

Khi Philípphê hớn hở chạy đến báo tin đã tìm thấy Đấng Mêsia, chính là Đức Giêsu thành Nazareth, Nathanaen buông ngay một câu hỏi đầy định kiến, chẳng buồn giữ ý:

“Từ Nazareth, làm sao có cái gì hay ho được?”

Câu hỏi ấy nghe khá cộc cằn, chẳng có vẻ gì thánh thiện theo cái khuôn mẫu người ta vẫn thường tưởng tượng về một vị thánh tương lai. Nó bộc lộ rõ một cái nhìn đầy thành kiến về một miền quê nghèo nàn, cùng với sự hoài nghi trước một lời loan báo nghe có vẻ quá lớn lao so với thực tế. Thế nhưng Philípphê không hề tranh cãi lại, chỉ nhẹ nhàng mời bạn:

“Hãy đến mà xem.”

Vừa thấy Nathanaen tiến lại gần, Chúa Giêsu đã mỉm cười, nói về ông trước khi ông kịp mở miệng:

“Đây đích thật là một người Israel, nơi ông không có gì gian dối.”

Nathanaen sững sờ, hỏi lại: “Làm sao Thầy biết tôi?” Chúa Giêsu nhìn thẳng vào mắt ông, đáp:

“Trước khi Philípphê gọi anh, lúc anh còn đang ở dưới cây vả, Ta đã thấy anh rồi.”

Kinh Thánh không hề kể rõ lúc ấy Nathanaen đang làm gì dưới bóng cây vả ấy. Ông đang đọc kinh một mình? Đang thở dài trước những bế tắc riêng tư của cuộc đời? Hay đang âm thầm thưa chuyện với Chúa trong lòng, không một ai hay biết? Khoảng không gian riêng tư dưới tán lá xanh ấy mãi mãi vẫn là một bí mật chỉ giữa ông với Chúa. Nhưng điều khiến ông rúng động tận đáy lòng chính là việc nhận ra: mình đã được Chúa biết đến, được Người thấu suốt và yêu thương từ rất lâu trước khi mình kịp thốt ra một lời nào.

Cây vả, trong đời sống Do Thái thời đó, thường được trồng ngay trong sân nhà hoặc bên cạnh hội đường, tán lá rộng đủ để một người có thể ngồi khuất trong bóng râm mà đọc sách, suy niệm hoặc cầu nguyện một mình, tránh xa cái nắng gay gắt và tránh xa cả những ánh mắt tò mò của người qua lại. Nhiều bậc thầy Do Thái thời đó còn khuyên môn sinh nên tìm một cây vả để ngồi học Luật, vì bóng mát của nó được cho là giúp tâm trí tĩnh lặng hơn. Nếu quả thật Nathanaen đang ở trong một khoảnh khắc riêng tư như thế — một khoảnh khắc mà ông đinh ninh chẳng ai nhìn thấy — thì việc Chúa Giêsu nhắc lại đúng chi tiết ấy càng cho thấy rõ: không có một góc khuất nào trong đời sống nội tâm con người mà lại nằm ngoài tầm nhìn đầy yêu thương của Thiên Chúa.

Chúa Giêsu mỉm cười, đáp lại:

“Vì Ta nói đã thấy anh dưới cây vả nên anh tin sao? Anh sẽ còn thấy những điều lớn lao hơn thế nữa! Anh sẽ thấy trời rộng mở, và các thiên thần của Thiên Chúa lên lên xuống xuống trên Con Người.”

Một cuộc gặp gỡ khởi đầu từ chính sự nghi ngại, đầy thành kiến, lại mở ra một chân trời hoàn toàn mới, nối kết đất với trời. Nhưng lời hứa của Chúa cũng cho thấy rõ: đó mới chỉ là bước khởi đầu mà thôi. Người môn đệ còn phải cùng Thầy đi qua biết bao tháng ngày gian nan phía trước, còn phải để cho đức tin của mình được thanh luyện thêm nhiều lần nữa qua chính bóng tối của Thập Giá.

Tin Mừng Gioan còn nhắc đến tên Nathanaen thêm một lần nữa, trong buổi sáng Phục Sinh bên bờ hồ Tibêria, và cho biết ông quê ở Cana xứ Galilê — chính ngôi làng nơi Chúa đã làm phép lạ đầu tiên, biến nước thành rượu ngon trong tiệc cưới. Ông có mặt trong nhóm bảy môn đệ cùng Phêrô chèo thuyền ra khơi đánh cá suốt đêm mà chẳng bắt được gì, rồi cùng gặp lại Chúa Phục Sinh đứng đợi sẵn trên bờ. Theo cách nhận diện truyền thống, Batôlômêô đã cùng ngồi xuống, chia sẻ bữa điểm tâm ấm áp do chính tay Thầy chuẩn bị bên bếp than hồng năm ấy. Tình yêu của Chúa chưa bao giờ bỏ rơi những kẻ vừa mới nếm trải mùi vị của một đêm dài thất bại, trắng tay.

Ngoài những chi tiết Kinh Thánh ít ỏi ấy, cuộc đời của Tông đồ Batôlômêô không còn để lại một niên biểu lịch sử nào có thể xác minh cặn kẽ từng chặng đường. Các truyền thống truyền giáo cổ xưa gắn bước chân của ông với những miền đất xa xôi diệu vợi như Ấn Độ, Armenia, và các xứ sở phương Đông — những vùng đất mà vào thời đó, đi đến được đã là cả một kỳ công, chưa nói đến việc ở lại rao giảng suốt nhiều năm. Những ký ức truyền khẩu ấy, dù không có bằng chứng văn bản đồng thời để kiểm chứng, vẫn cho thấy hạt giống Tin Mừng do ông gieo vãi đã có thể lan tỏa rất sâu rộng, vượt xa khỏi biên giới của Đế quốc La Mã.

Dẫu các chi tiết hành hình cụ thể không hề có chứng cứ văn bản đồng thời nào để ghi lại như một biên bản pháp đình chính thức, Hội Thánh muôn đời vẫn kính cẩn nghiêng mình trước sự trung kiên tử đạo được truyền tụng ấy. Chính vì cách ông chịu chết được kể lại là đau đớn đến vậy, thánh Batôlômêô về sau đã được nhận làm quan thầy của những người làm nghề thuộc da, nghề đóng sách và cả những người phải chịu đựng các cơn đau về da — một sự liên tưởng vừa mộc mạc vừa cảm động giữa nỗi đau ông từng gánh chịu với những nỗi đau rất đời thường của hậu thế.

Tên ông nhắc nhớ chúng ta một niềm an ủi rất lớn: Thiên Chúa không hề chê bai những hoài nghi, những thắc mắc chân thành phát xuất từ đáy lòng con người. Ta không cần phải khoác lên mình một chiếc mặt nạ đạo đức giả tạo mới dám đến gần Chúa. Hãy cứ đến với Người bằng đúng con người thật của mình, với tất cả những vụng về, những định kiến còn vướng mắc trong lòng.