Thánh Bênađô Clairvaux

Bằng ngọn lửa yêu mến nồng nàn dành cho Đức Kitô và Mẹ Maria, ngài đã thổi bùng lên sức sống diệu kỳ cho Dòng Xitô, Cistercians, biến dòng tu cải tổ này thành một trong những dòng chảy tâm linh mạnh mẽ nhất thời Trung Cổ.

Ngài được mệnh danh là “Tiến sĩ Mật Ngọt”, Doctor Mellifluus, bởi vì từ ngòi bút và môi miệng ngài, những lời giảng thuyết về tình yêu Thiên Chúa tuôn trào ngọt ngào như mật ong, làm tan chảy những tâm hồn khô khan nguội lạnh và dẫn đưa hàng ngàn con người bước vào sự kết hiệp thần bí.

Bênađô sinh năm 1090 tại lâu đài Fontaine-lès-Dijon, gần thành phố Dijon thuộc miền đông nước Pháp. Cha ngài là ông Tescelin le Roux, một hiệp sĩ quý tộc danh giá dũng cảm; mẹ là bà Alêth de Montbard, một phụ nữ quý tộc đạo hạnh phi thường. Ngài là con thứ ba trong một gia đình quý tộc gồm bảy người con.

Ngay từ thuở thiếu thời, Bênađô đã được hấp thu một nền giáo dục toàn diện về văn chương, tu từ học và Kinh Thánh tại trường của các kinh sĩ ở Châtillon-sur-Seine. Cậu là một thanh niên có vẻ ngoài tuấn tú, thông minh xuất chúng, có tài hùng biện mê hồn và một tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của thi ca.

Vào một ngày nọ, đang khi cưỡi ngựa băng qua cánh đồng để đến doanh trại quân đội, Bênađô dừng lại bên một ngôi nhà thờ nhỏ ven đường, quỳ sấp mình xuống cầu nguyện trong nước mắt.

Sức thuyết phục và ngọn lửa nhiệt thành của Bênađô mãnh liệt đến mức ngài đã liên tiếp cảm hóa, thuyết phục được bốn người anh em ruột, các người chú và bạn hữu cùng chí hướng. Thậm chí, người ta kể lại rằng thời bấy giờ, các bà mẹ có con trai và các cô gái có người yêu đều sợ hãi mỗi khi Bênađô xuất hiện, vì sợ ngài sẽ thuyết phục những người thân yêu nhất của họ bỏ nhà đi tu!

Chỉ hai năm sau ngày gia nhập, nhận thấy sự thánh thiện và tài năng lãnh đạo kiệt xuất của Bênađô, Viện phụ Stêphanô Harding đã trao cho ngài một cây gậy mục tử và cử ngài dẫn mười hai đan sĩ đi thành lập một đan viện mới.

Họ dừng chân tại một thung lũng hoang vu, rậm rạp và đầy trộm cướp ở vùng Champagne, vốn được người dân địa phương gọi là “Thung Lũng Giun Đất” hay “Thung Lũng U Tối”. Bằng bàn tay lao động cần cù khai hoang và lời kinh phụng vụ ngày đêm, Bênađô và các đan sĩ đã biến thung lũng u tối ấy thành Clairvaux — nghĩa là “Thung Lũng Sáng”, Clara Vallis!

Tại Clairvaux, Bênađô được tấn phong Viện phụ ở tuổi hai mươi lăm. Ngài sống một đời sống nhiệm nhặt đến tột cùng: ăn những thức ăn đạm bạc nhất — lá cây rừng nấu với muối, bánh mì đen — ngủ rất ít trên nền gỗ cứng, và lao động chân tay cật lực như một người nông dân nghèo. Đời sống khổ chế quá mức trong những năm đầu đã làm suy kiệt hệ tiêu hóa của ngài, khiến ngài phải chịu đựng những cơn đau dạ dày hành hạ suốt cả cuộc đời.

Thế nhưng, chính từ sự khổ hạnh ấy, một tình yêu thương dịu dàng như người mẹ đã tỏa lan. Ngài dạy các đan sĩ bài học về sự quân bình: không ai được làm những việc hãm mình vượt quá sức mà không có sự cho phép của bề trên, và nền tảng của mọi khổ chế phải là đức ái huynh đệ.

Tiếng thơm của Đan viện Clairvaux lan tỏa khắp cõi châu Âu. Hàng ngàn thanh niên thuộc mọi tầng lớp xã hội tuôn về xin gia nhập. Từ năm 1135, một công trình xây dựng quy mô lớn đã biến Clairvaux thành một quần thể đan viện đồ sộ, có lúc đón nhận đến chín trăm đan sĩ và tu huynh cùng sinh sống. Trong suốt ba mươi tám năm làm Viện phụ, chính tay thánh Bênađô đã thành lập sáu mươi tám đan viện trực thuộc; và khi ngài qua đời, Dòng Xitô đã có hơn ba trăm bốn mươi đan viện trải dài khắp châu Âu, tạo nên một cuộc chấn hưng tâm linh và kinh tế vĩ đại cho thời Trung Cổ.

Dẫu cả đời tha thiết yêu mến sự thinh lặng của góc tu phòng Clairvaux, Bênađô không bao giờ là một kẻ trốn tránh trách nhiệm khi Hội Thánh gặp cơn thử thách. Ngài bị kéo ra khỏi đan viện, trở thành người hòa giải các cuộc xung đột chính trị và tôn giáo lớn nhất thời đại.

Năm 1130, cuộc ly giáo đau đớn bùng nổ tại Rôma khi hai Giáo hoàng cùng được bầu lên: Innocentê II và Anacletus II. Bênađô đã dùng uy tín luân lý tối thượng và tài hùng biện sắc bén của mình đi khắp nước Pháp, Đức và Ý, thuyết phục các hoàng đế, vua chúa và giáo dân quay về hiệp thông với vị Giáo hoàng hợp pháp là Đức Innocentê II, cứu Hội Thánh thoát khỏi nguy cơ phân liệt tan rã.

Năm 1140, tại Công đồng Sens, ngài đã can đảm đứng lên tranh luận và bác bỏ những tư tưởng duy lý triết học nguy hiểm của Peter Abelard — người đã cố dùng lý trí loài người để giải thích và giản lược các mầu nhiệm siêu nhiên của đức tin.

Năm 1146, vâng lệnh Đức Giáo hoàng Êugêniô III — vốn là một người học trò, một đan sĩ cũ của ngài tại Clairvaux — Bênađô đã cất bước đi giảng thuyết về cuộc Thập tự chinh thứ hai tại Vézelay. Giọng nói bốc lửa của ngài đã làm hàng vạn hiệp sĩ và dân chúng xúc động rơi lệ, đồng thanh thốt lên: “Chúa muốn điều đó!” Khi cuộc Thập tự chinh này sau đó thất bại thảm hại do sự chia rẽ và lòng tham lam của các tướng lĩnh thế tục, Bênađô đã nhẫn nhục đón nhận mọi lời cay đắng chỉ trích của người đời, coi đó là chén đắng đền tội cho những sai lầm của nhân loại.

Gia tài vĩ đại nhất mà thánh Bênađô để lại cho nhân loại chính là các tác phẩm thần học thần bí tràn đầy chất thơ và ngọn lửa mến yêu.

Trong bộ sách bất hủ “Tám mươi sáu bài giảng về Sách Diễm Ca”, Sermones in Cantica Canticorum, ngài đã đưa thần học về tình yêu Thiên Chúa lên đỉnh cao chói lọi: mối tương quan giữa Thiên Chúa và linh hồn con người không phải là mối quan hệ giữa một ông chủ độc đoán với kẻ nô lệ sợ hãi, mà là mối tình hôn ước nồng nàn giữa Chàng Rể và Nàng Dâu. Ngài trình bày bốn mức độ của tình yêu: khởi đi từ tình yêu ích kỷ, yêu bản thân vì bản thân, tiến lên tình yêu vụ lợi, yêu Chúa vì những ơn lành của Chúa, bước vào tình yêu thuần khiết, yêu Chúa vì chính Chúa, và đạt tới đỉnh cao thần bí, yêu bản thân và muôn loài chỉ vì Thiên Chúa!

Đặc biệt, thánh Bênađô là người ca tụng Mẹ Maria tuyệt vời nhất trong lịch sử. Ngài say mến Mẹ bằng trọn vẹn trái tim của một người con thảo hiếu.

Ngài để lại cho nhân loại những danh hiệu và lời kinh bất hủ ca ngợi Mẹ là “Ngôi Sao Biển”, Stella Maris:

“Khi bạn bị phong ba bão táp của cuộc đời vùi dập, khi bạn bị xô đẩy giữa những tảng đá ngầm của thử thách và cám dỗ, hãy ngước nhìn lên Ngôi Sao Biển, hãy cất tiếng kêu cầu Mẹ Maria! Có Mẹ dẫn đường, bạn sẽ không lạc lối; có Mẹ chở che, bạn sẽ không sợ hãi; có Mẹ nâng đỡ, bạn sẽ không mệt mỏi; và được Mẹ chúc lành, bạn sẽ cập bến bình an!”

Chính ngài là người đã thêm ba lời than thở dịu dàng sau cùng vào kinh Lạy Nữ Vương, Salve Regina:

“Ôi khoan thay, nhân thay, dịu thay, Thánh Maria trọn đời đồng trinh!”

Mùa hè năm 1153, kiệt sức vì những chuyến đi mục vụ và bệnh tật nội tạng, Viện phụ Bênađô nằm trên chiếc giường gỗ đơn sơ tại Clairvaux. Xung quanh ngài, hàng trăm đan sĩ quỳ sụp khóc nức nở van xin Chúa giữ ngài ở lại.

Nhìn thấy nước mắt của các con cái thiêng liêng, Bênađô rưng rưng xúc động thốt lên:

“Tôi bị giằng xé giữa hai nỗi niềm: một bên là lòng khao khát được về với Chúa Giêsu, một bên là tình yêu thương vô bờ dành cho anh em... Xin thánh ý Chúa được thực hiện!”

Ngày 18 tháng 1 năm 1174, Đức Giáo hoàng Alexanđê III đã long trọng tôn phong Bênađô thành Clairvaux lên bậc Hiển Thánh. Năm 1830, Đức Giáo hoàng Piô VIII đã công bố ngài là Tiến sĩ Hội Thánh với danh hiệu “Tiến sĩ Mật Ngọt”. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 20 tháng 8 hằng năm.

Tại Việt Nam, tinh thần đan tu chiêm niệm của thánh Bênađô hiện diện sống động qua các Đan viện Xitô Thánh Mẫu như Phước Sơn, Châu Sơn, Khiết Tâm, Mỹ Ca, với hàng trăm đan sĩ ngày đêm thầm lặng cầu nguyện và lao động nơi thôn quê hẻo lánh.