Thánh Giacôbê Tiền

Giacôbê hành nghề chài lưới bên hồ Galilê cùng cha là ông Dêbêđê và em trai Gioan — một gia đình có lẽ khá giả hơn phần đông dân chài trong vùng, vì Tin Mừng thánh Máccô còn ghi rõ nhà ông có thuê hẳn người làm công phụ giúp việc đánh cá, chứ không phải chỉ có ba cha con tự xoay xở với nhau. Khi Đức Giêsu đi ngang qua, cất tiếng gọi, hai anh em bỏ lại ngay con thuyền, bỏ lại người cha già đang đứng giữa đám thợ làm công, không một lời từ biệt dài dòng, bước thẳng theo Người ngay lập tức.

Truyền thống phụng vụ gọi ông là “Giacôbê Tiền” — nghĩa là vị đi trước, hay vị lớn tuổi hơn — để phân biệt với một vị Giacôbê khác, con ông Anphê, cũng thuộc nhóm Mười Hai. Hai người trùng tên, nhưng là hai cuộc đời hoàn toàn khác nhau, ít khi được Tin Mừng nhắc đến cùng một chỗ.

Đức Giêsu đặt cho hai anh em một biệt danh không hề êm tai chút nào: Boanerges — con của sấm sét. Cái tên ấy không phải đặt cho vui. Khi một ngôi làng Samari không chịu tiếp đón đoàn lữ hành đi ngang qua, hai anh em đã nổi giận đùng đùng, hỏi thẳng Thầy có muốn họ khiến lửa từ trời giáng xuống thiêu rụi cả cái làng ấy hay không — như thể việc trừng phạt kẻ chống đối mình là chuyện đương nhiên phải làm ngay. Đức Giêsu quay lại, quở trách nặng lời. Bước theo Thầy không hề đồng nghĩa với việc được trao cho cái quyền trừng phạt bất cứ ai làm trái ý mình — đó là bài học đầu tiên Giacôbê phải học, và chẳng phải một bài học dễ nuốt trôi chút nào đối với một người có tính khí nóng nảy như ông.

Vậy mà, giữa tất cả sự nóng nảy đó, Giacôbê vẫn là một trong ba môn đệ được Thầy đặc biệt tin cẩn nhất, cùng với Phêrô và em trai mình. Ông có mặt trong căn phòng, khi Đức Giêsu cầm lấy bàn tay lạnh ngắt của đứa con gái đã chết của ông Giaia, gọi em dậy như đánh thức một giấc ngủ bình thường. Ông có mặt trên đỉnh núi cao, khi dung nhan Thầy bỗng chói lòa như ánh mặt trời giữa trưa, đứng sóng đôi cùng Môsê và Êlia hiện về từ ngàn xưa. Và ông cũng có mặt trong khu vườn Cây Dầu, đêm Thầy quằn quại trước giờ bị bắt, mồ hôi đổ ra như những giọt máu.

Ba lần được ở gần Thầy, nhưng ba lần mang ba sắc thái hoàn toàn khác hẳn nhau. Lần đầu là quyền năng chiến thắng sự chết. Lần hai là vinh quang chói lòa của trời cao. Lần ba là nỗi cô đơn tột cùng của một người sắp bị chính học trò mình phản bội. Và chính ở lần thứ ba ấy — lần cần ông tỉnh táo nhất, cần ông thức cùng Thầy nhất — Giacôbê lại thiếp đi trong giấc ngủ, bỏ mặc Thầy một mình vật lộn với nỗi sợ hãi giữa đêm tối.

Người từng đứng trên đỉnh vinh quang cùng Thầy, hóa ra vẫn có thể gục xuống ngủ quên đúng ngay lúc Thầy cần mình tỉnh táo nhất. Ân huệ lớn lao không hề tự động biến một con người thành vững vàng ngay lập tức. Sự vững vàng ấy còn phải học, và phải học bằng chính những lần thất bại nhục nhã như cái đêm hôm đó trong vườn Cây Dầu.

Có lẽ chính vì đã từng ba lần được ở gần Thầy trong những khoảnh khắc quan trọng bậc nhất ấy, Giacôbê mới mang trong lòng một cảm giác — dù không nói ra — rằng mình xứng đáng được đứng ở một vị trí đặc biệt hơn những anh em còn lại. Được ở gần, được tin cẩn, đôi khi lại vô tình gieo vào lòng người ta một thứ kiêu hãnh thầm kín, để rồi chính thứ kiêu hãnh ấy lại trở thành cái bẫy dẫn tới lời xin ngồi tòa cao mà ông sắp sửa buột miệng thốt ra.

Trên đường lên Giêrusalem — con đường mà Thầy vừa mới báo trước sẽ là con đường dẫn tới khổ hình và cái chết — hai anh em kéo riêng Thầy ra một chỗ, hoặc theo lời kể của một bản Tin Mừng khác, chính người mẹ của họ đã quỳ xuống thay lời xin: cho một người được ngồi bên tả, một người bên hữu Thầy, khi Thầy vào trong vinh quang.

Đức Giêsu nhìn họ, không hề giận dữ, chỉ hỏi lại một câu thật chậm rãi:

“Các con có uống nổi chén Thầy sắp uống không?”

Không một giây do dự, họ đáp ngay: “Thưa được.” Câu trả lời bật ra nhanh đến mức cho thấy rõ họ hoàn toàn chưa hình dung nổi cái chén ấy là gì. Họ đang nghĩ đến một ngai vàng, trong khi Thầy đang nói về một cây thập giá.

Đức Giêsu không hề mắng họ vì cái tham vọng ấy. Người chỉ nhân dịp đó dạy cho cả nhóm Mười Hai một điều ngược hẳn với những gì họ vừa xin: ai muốn làm lớn thì phải làm người phục vụ mọi người, vì chính Con Người đến không phải để được kẻ khác hầu hạ, nhưng là để hầu hạ và hiến dâng mạng sống mình làm giá chuộc muôn người.

Mười người còn lại trong nhóm, khi nghe chuyện, tỏ ra bực bội ra mặt với hai anh em — không hẳn vì họ trong sạch hơn, mà có lẽ vì họ cũng từng ấp ủ trong lòng những toan tính chẳng khác là bao. Bài học ấy đã theo Giacôbê suốt những năm tháng còn lại. Có những lời dạy của Thầy mà lúc còn trẻ, người ta chỉ nghe qua như một câu quen tai rồi bỏ ngoài tai ngay sau đó. Nhưng phải đợi đến khi cuộc đời dồn ép, đẩy ta đến sát chân tường của thử thách thật sự, ta mới thấm hết được sức nặng của từng lời một.

Ngay sau khi hạ sát Giacôbê, thấy việc ấy làm hài lòng người Do Thái, nhà vua liền cho bắt giam tiếp cả Phêrô. Kinh Thánh đặt số phận của hai vị Tông đồ này kề sát cạnh nhau một cách đầy dụng ý: một người ngã xuống dưới lưỡi gươm, còn một người khác lại được thiên sứ giải thoát khỏi chốn ngục tù ngay trong đêm. Hội Thánh sơ khai đã phải sống trọn vẹn cả hai chiều kích ấy cùng một lúc: có sự giải thoát kỳ diệu đầy phép lạ, mà cũng có cả những mất mát đau xót không một lời giải thích thỏa đáng nào.

Nhiều thế kỷ sau, một truyền thuyết bắt đầu lan rộng khắp miền tây bán đảo Iberia: sau khi ông tử đạo tại Giêrusalem, các môn đệ đã bí mật đưa thi hài ông xuống một con thuyền, vượt biển đến tận bờ biển Galicia xa xôi ở Tây Ban Nha, và âm thầm chôn cất ông tại đó. Câu chuyện chìm vào im lặng suốt nhiều thế kỷ liền, cho tới khi — theo truyền thuyết được kể lại vào khoảng thế kỷ thứ chín — một ẩn sĩ nhìn thấy một vùng ánh sáng kỳ lạ lấp lánh trên bầu trời đêm, dẫn đường ông đến một ngôi mộ bị lãng quên giữa cánh đồng hoang vắng. Người ta tin rằng đó chính là mộ của Giacôbê, và đặt tên cho nơi ấy là Compostela — theo một cách giải nghĩa dân gian vẫn được truyền tụng, nghĩa là “cánh đồng của những vì sao”. Đến năm 1884, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã chính thức công nhận việc phát hiện lại ngôi mộ này.

Từ ngôi mộ ấy, một trong những con đường hành hương nổi tiếng bậc nhất thế giới đã dần dần hình thành: Camino de Santiago, nơi hàng triệu bước chân mỗi năm, từ khắp châu Âu và xa hơn thế nữa, vẫn kiên trì lặn lội đi bộ hàng trăm cây số để tìm về. Cần thành thật nhìn nhận: Tân Ước không hề kể lại chuyến hải hành huyền thoại này, và cho đến tận ngày nay, giới sử học vẫn còn tranh luận chưa ngã ngũ về tính xác thực của ngôi mộ tại Compostela. Nhưng dù lịch sử có phân định ra sao đi nữa, sức mạnh tâm linh của con đường ấy là điều không ai có thể phủ nhận được — nó đã âm thầm nuôi dưỡng, chữa lành, và làm mới lại đức tin của biết bao con người qua hơn một ngàn năm ròng rã.

Hội Thánh mừng kính thánh Giacôbê Tiền vào ngày 25 tháng 7 hằng năm. Ở Việt Nam, những ai mang tên thánh này thường được nhắc nhớ về hình ảnh một người lữ hành — không phải thứ lữ hành ngao du cho vui, mà là lữ hành trong ý nghĩa của một cuộc đời không ngừng bước tới phía trước, dù đường có xa, có gập ghềnh trắc trở đến đâu chăng nữa.