Thánh Gioan Bosco

Linh mục trẻ liền chạy ra ngăn lại, nghiêm giọng quở trách ông từ:

“Ông đang làm gì thế? Đó là bạn của tôi mà!”

Sau Thánh Lễ, ngài giữ cậu bé lại, ân cần kéo em ngồi xuống, hỏi tên và biết em là Bartolomeo Garelli — một đứa trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ từ làng quê lên thành phố kiếm ăn, không biết đọc, không biết viết, và thậm chí chẳng biết làm dấu Thánh Giá. Linh mục trẻ mỉm cười dịu dàng:

“Con có biết huýt sáo không?”

Đứa bé ngơ ngác mỉm cười. Và ngay sáng hôm ấy, một bài học giáo lý đầu tiên đã được bắt đầu bằng một kinh Kính Mừng và một cái ôm ấm áp.

Linh mục trẻ tuổi ấy chính là Don Bosco, thánh Gioan Bosco — con người đã dành trọn từng hơi thở của đời mình cho giới trẻ nghèo khổ, cơ nhỡ. Giữa thời kỳ cuộc Cách mạng Công nghiệp làm đảo lộn xã hội châu Âu, đẩy hàng ngàn thanh thiếu niên vào cảnh bóc lột sức lao động, tội phạm và ngục tù, ngài đã xuất hiện như một người cha, một người thầy và một người bạn.

Giovanni Melchiorre Bosco sinh ngày 16 tháng 8 năm 1815 tại nông trại nhỏ Becchi, thuộc làng Castelnuovo d‘Asti miền bắc nước Ý. Cha là ông Francesco Bosco, mẹ là bà Margherita Occhiena, những người nông dân nghèo làm thuê.

Năm Gioan mới lên hai tuổi, một trận hạn hán kinh hoàng kéo theo dịch bệnh đã cướp đi sinh mạng của người cha. Người mẹ hiền — người mà sau này cả Giáo hội kính cẩn gọi là “Mẹ Margherita” — đã phải một mình gồng gánh nuôi mẹ chồng già yếu và ba đứa con thơ trong cảnh đói nghèo túng bấn. Dù nhà nghèo rớt mùng tơi, Mẹ Margherita vẫn dạy dỗ các con nếp sống đạo hạnh kiên cường: trung thực, chăm chỉ và luôn mở rộng cửa sẻ chia củ khoai, mẩu bánh mì cho những người ăn mày đói rách.

Người Đàn Ông trao cho cậu một Người Mẹ diễm lệ. Người Mẹ ấy chỉ cho cậu thấy bầy trẻ hung dữ bỗng biến thành những con thú dữ gầm thét, rồi chớp mắt lại biến thành những chú cừu non hiền lành nhảy nhót chung quanh. Người Mẹ bảo cậu:

“Hãy trở nên khiêm nhường, mạnh mẽ và kiên cường; điều con thấy xảy đến cho đàn thú này chính là điều con sẽ phải làm cho con cái Mẹ!”

Để thực hiện giấc mơ ấy, cậu bé Gioan đã phải trả bằng biết bao mồ hôi và nước mắt. Người anh cùng cha khác mẹ là Antonio thô lỗ, cấm đoán không cho Gioan đi học vì cho rằng đọc sách là lười biếng. Năm mười hai tuổi, để giữ hòa khí gia đình, Gioan đành phải gạt nước mắt rời bỏ mái nhà thân yêu, đi làm thuê làm mướn chăn bò cho gia đình Moglia suốt hai năm ròng.

Cậu tự học làm xiếc, đi dây, tung hứng và ảo thuật. Mỗi chiều Chúa nhật, cậu làm trò xiếc thu hút đám trẻ và người lớn trong làng đến xem; nhưng điều kiện để được xem là mọi người phải cùng cậu đọc một chuỗi Mân Côi và nghe cậu nhắc lại bài giảng của cha xứ trong Thánh Lễ sáng!

Nhờ sự giúp đỡ của cha xứ Calosso và sự tần tảo của mẹ hiền, Gioan tiếp tục việc học. Cậu vừa học vừa làm đủ thứ nghề để tự nuôi sống bản thân: làm thợ mộc, thợ may, thợ đóng giày, thợ rèn, bồi bàn. Tất cả những kỹ năng lao động ấy sau này đều trở thành những công cụ tuyệt vời để ngài mở các xưởng dạy nghề cho thanh thiếu niên.

Sau khi thụ phong, dưới sự hướng dẫn của thánh Giuse Cafasso — vị linh mục thánh thiện chuyên đồng hành với các tù nhân — cha Don Bosco bắt đầu đi thăm các nhà tù tăm tối của thành phố Torino.

Tại những hầm ngục ẩm thấp ấy, ngài rúng động tận đáy lòng khi nhìn thấy hàng trăm thiếu niên từ mười hai đến mười tám tuổi bị nhốt chung với những tội phạm sừng sỏ. Thân xác các em rách rưới, ghẻ lở, tâm hồn chai đá, tràn ngập sự thù hận xã hội.

Công trình ban đầu của Don Bosco trải qua muôn vàn gian nan, bấp bênh. Số lượng thanh thiếu niên bụi đời, thợ học việc kéo đến với ngài mỗi ngày một đông, lên đến hàng trăm em. Vì không có cơ sở cố định, đoàn người của ngài bị xua đuổi khắp nơi: từ sân nhà thờ này sang bãi đất trống khác, người ta nghi ngờ ngài tập hợp đám trẻ quậy phá để làm loạn, thậm chí có những linh mục còn tưởng ngài bị điên và toan tính đưa ngài vào bệnh viện tâm thần!

Mẹ Margherita lúc bấy giờ đã gần bảy mươi tuổi, đã bán sạch mảnh vườn nhỏ ở quê nhà, cùng con trai đến Valdocco để làm “Mẹ” của hàng trăm đứa trẻ bụi đời: mẹ giặt giũ, vá víu từng chiếc áo rách, nấu từng nồi cháo lớn và đem hơi ấm gia đình sưởi ấm cho những tâm hồn cô đơn.

Tại Valdocco, Don Bosco đã hoàn thiện “Hệ Thống Giáo Dục Dự Phòng”, Sistema Preventivo, lừng danh: khác với phương pháp đàn áp — chờ học sinh phạm lỗi rồi mới trừng phạt răn đe — phương pháp dự phòng đặt người giáo dục ở kề bên người trẻ như một người bạn, người cha, để hướng dẫn, khuyên nhủ và tạo ra một môi trường lành mạnh khiến các em không thể phạm lỗi. Ba cột trụ của phương pháp là:

• Lý trí — giải thích rõ ràng bằng sự đối thoại, không áp đặt độc đoán;
• Tôn giáo — bí tích Thánh Thể và bí tích Hòa Giải được đón nhận bằng tình yêu tự nguyện;
• và Lòng nhân ái — yêu thương người trẻ bằng một tình yêu cụ thể đến mức các em cảm nhận được mình thực sự được yêu thương.

Ngài dạy các thầy phụ tá:

“Các con hãy làm cho những đứa trẻ này yêu mến chúng ta, rồi chúng sẽ làm tất cả những gì chúng ta mong muốn... Nơi người trẻ, dù là đứa trẻ hư hỏng nhất, bao giờ cũng có một điểm tốt; bổn phận của nhà giáo dục là tìm ra điểm tốt ấy và làm cho nó bừng sáng!”

Ngài mở các trường học văn hóa, các xưởng dạy nghề in, thợ mộc, thợ may, thợ rèn ngay trong khuôn viên Nguyện Xá. Ngài là người đầu tiên tại Ý đứng ra ký kết các “Hợp đồng học nghề” có tính pháp lý với các chủ xưởng để bảo vệ quyền lợi, giờ giấc làm việc và tiền lương cho những người thợ trẻ.

Để duy trì và phát triển công trình giáo dục cho muôn thế hệ, năm 1859, Don Bosco quy tụ những người học trò thân tín nhất của mình — những đứa trẻ từng lớn lên từ Nguyện Xá như Micae Rua, Gioan Cagliero — để thành lập Dòng Thánh Phanxicô Salê, thường gọi là Dòng Salêdiêng Don Bosco. Ngài chọn thánh Phanxicô Salê làm quan thầy vì muốn các tu sĩ của mình phải thấm đượm đức tính dịu hiền và lòng bác ái nhẫn nại của vị thánh ấy.

Năm 1872, ngài cùng thánh nữ Maria Domenica Mazzarello thành lập Hội Dòng Con Đức Mẹ Phù Hộ dành cho các thiếu nữ. Năm 1876, ngài thành lập Hiệp Hội Cộng Tác Viên Salêdiêng dành cho giáo dân giữa đời.

Ngài xây dựng Vương cung thánh đường Đức Mẹ Phù Hộ Các Giáo Hữu tại Valdocco hoàn toàn bằng những đồng tiền quyên góp phép lạ từng ngày. Đến cuối đời, theo lời thỉnh cầu của Đức Giáo hoàng Lêô XIII, dù kiệt sức, ngài vẫn lặn lội sang tận nước Pháp để quyên góp tài chính hoàn tất việc xây dựng Vương cung thánh đường Thánh Tâm Chúa Giêsu tại Rôma.

Cả cuộc đời của Don Bosco là một cuộc chạy đua không ngừng nghỉ. Ngài thường chỉ ngủ vài tiếng mỗi đêm, làm việc đến kiệt sức. Một vị bác sĩ từng khám bệnh cho ngài đã kinh ngạc thốt lên:

“Thưa cha Don Bosco, cỗ máy cơ thể của cha đã hoàn toàn rão nát; cha đang sống và làm việc hoàn toàn bằng một phép lạ!”

Đức Giáo hoàng Piô XI — người từng có dịp đến thăm Don Bosco tại Valdocco khi còn là một linh mục trẻ — đã long trọng tôn phong ngài lên bậc Hiển Thánh vào ngày 1 tháng 4 năm 1934. Thi hài ngài ngày nay an nghỉ ngay dưới bàn thờ chính của Vương cung thánh đường Đức Mẹ Phù Hộ ở Valdocco, cùng khu vực với phần mộ của thánh nữ Maria Domenica Mazzarello và thánh Đa Minh Savio — người học trò nhỏ ngày nào của chính ngài.

Năm 1988, nhân kỷ niệm 100 năm ngày ngài qua đời, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã chính thức công bố thánh Gioan Bosco là “Cha và Thầy của giới trẻ”, Pater et Magister Iuventutis. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 31 tháng 1 hằng năm.

Tại Việt Nam, gia đình Salêdiêng Don Bosco hiện diện sâu rộng qua các trường kỹ thuật, các trường dạy nghề, các lưu xá sinh viên và các giáo xứ tại nhiều tỉnh thành, đào tạo hàng ngàn thanh thiếu niên có tay nghề và đạo đức.