Thánh Giuđa Tađêô

Chỉ một câu phân biệt ngắn ngủi, trân trọng ấy thôi, mà một người môn đệ trung kiên đã được tách bạch hoàn toàn khỏi cái bóng đen tối của kẻ phản Thầy trùng tên với mình — một sự trùng hợp tên gọi mà ông hẳn đã phải mang theo suốt cả cuộc đời như một gánh nặng vô hình. Và cũng chính từ câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy, ông đã vô tình để lại cho Hội Thánh một trong những câu trả lời đẹp đẽ nhất của Đức Giêsu về mầu nhiệm tình yêu: ai yêu mến Thầy thì sẽ giữ lời Thầy, Chúa Cha sẽ yêu thương người ấy, và Ba Ngôi Thiên Chúa sẽ đến ngự và ở lại mãi trong chính tâm hồn người ấy.

Trong danh sách Mười Hai Tông đồ, hai thánh sử Mátthêu và Máccô gọi ông là Tađêô; còn thánh Luca cùng sách Công vụ Tông đồ lại ghi tên ông là “Giuđa của ông Giacôbê” — cách gọi này thường được hiểu là Giuđa, con trai của một ông Giacôbê nào đó, chứ không phải anh em của Giacôbê. Truyền thống ngàn đời của Hội Thánh vẫn nhận diện đây là cùng một vị Tông đồ, và quen gọi chung bằng cái tên ghép: Giuđa Tađêô.

Những chi tiết khác về cha mẹ, quê quán, nghề nghiệp hay tuổi tác của ông hoàn toàn không được Kinh Thánh nhắc đến. Ông sống vào thế kỷ thứ nhất, thuộc về cộng đoàn những môn đệ được chính Đức Giêsu đích thân tuyển chọn.

Chúng ta không nên vì sự trùng tên ấy mà vội vàng gộp ông làm một với bất cứ nhân vật nào khác mang tên Giacôbê hay Giuđa rải rác trong Tân Ước — một cái bẫy dễ mắc phải, bởi Tân Ước có tới vài người cùng mang những cái tên phổ biến này. Sự thiếu thốn dữ liệu lịch sử ở đây cần được đón nhận trong tinh thần trung thực, không tô vẽ thêm. Nhưng chính cái tên riêng của ông, dù ít ỏi thông tin đến đâu, cũng đã đủ để nhắc nhớ rằng đây là một con người có cả một cuộc đời trọn vẹn, một tiếng “xin vâng” của riêng mình, và một lòng trung thành sẽ không bao giờ có thể bị lẫn lộn với kẻ phản bội mang cùng cái tên.

Có lẽ chính vì cái tên Giuđa gợi nhớ ngay đến Giuđa Ítcariốt, mà trong suốt nhiều thế kỷ, các tín hữu đã có phần e dè, ít dám cầu khẩn trực tiếp đến vị Tông đồ trung thành này — như thể sợ gọi nhầm tên, sợ chạm phải cái bóng của kẻ phản bội. Chỉ những ai đã rơi vào cảnh cùng đường, không còn biết kêu cầu ai khác, mới đủ liều lĩnh để tìm đến ông. Chính sự e dè oái oăm ấy, trải qua thời gian, lại trở thành cội nguồn cho một trong những nét đạo đức bình dân cảm động nhất của Hội Thánh sau này.

Khi dặn dò các môn đệ ngay trước giờ bước vào cuộc Khổ nạn, Đức Giêsu nói rằng Người sẽ tỏ mình ra cho những ai yêu mến Người. Giuđa Tađêô liền lên tiếng hỏi, giọng không giấu nổi sự thắc mắc: vì sao Người không biểu lộ sự vinh quang ấy cho toàn thể thế gian cùng chứng kiến, thay vì chỉ cho một nhóm nhỏ các ông?

Tin Mừng không giải thích cặn kẽ động cơ sâu xa đằng sau câu hỏi ấy. Người đọc có thể cảm nhận trong đó sự ngỡ ngàng của một người mong muốn Đấng mình yêu mến được cả trần gian biết đến, tôn vinh xứng đáng — một ước muốn rất con người, rất dễ hiểu. Nhưng ta cũng không cần thiết phải gán ghép cho ông những tham vọng chính trị trần tục nào mà chính bản văn Kinh Thánh chưa từng đề cập tới.

Giuđa Tađêô đã hỏi đúng một câu hỏi mà rất nhiều người bình dân chúng ta vẫn thường thầm thắc mắc trong những lúc khốn khó, bế tắc: tại sao Chúa không làm những phép lạ nhãn tiền, hiển nhiên đến mức không ai có thể chối cãi được nữa? Đức Giêsu, qua câu trả lời của mình, đã cho thấy rằng Thiên Chúa không muốn áp đặt niềm tin bằng sức mạnh phô trương, mà muốn đến gần con người qua một mối tương quan yêu mến sống động, lớn lên từng ngày từ chính bên trong tâm hồn mỗi người.

Câu hỏi ấy còn cho thấy một điều khác nữa: ngay cả trong nhóm những người thân cận nhất với Đức Giêsu, vẫn còn tồn tại một khoảng cách giữa điều họ mong muốn và điều Thiên Chúa thực sự dự định. Giuđa Tađêô không phải là người duy nhất trong nhóm Mười Hai từng hình dung sai về cách thức Nước Trời sẽ đến. Nhưng khác với những lần các môn đệ khác tranh giành chỗ ngồi cao thấp, câu hỏi của ông xuất phát từ một ước muốn khá trong sáng: muốn Thầy mình được cả thế gian nhìn nhận, chứ không phải muốn bản thân mình được vẻ vang lây. Đó là một sự nhầm lẫn đáng yêu hơn là một tham vọng đáng trách.

Sau ngày Chúa Thăng Thiên, sách Công vụ Tông đồ ghi nhận Giuđa, con ông Giacôbê, vẫn có mặt giữa các Tông đồ đang tha thiết cầu nguyện cùng với Đức Mẹ và các phụ nữ khác tại Giêrusalem. Câu hỏi trăn trở năm nào trong bữa Tiệc Ly không hề khiến ông tách rời khỏi cộng đoàn, không khiến ông cảm thấy mình lạc lõng vì đã hỏi một câu có phần ngây thơ. Ông vẫn ở lại, trung kiên, giữa những người anh em cùng chung một niềm hy vọng.

Từ sau dấu mốc ấy, Kinh Thánh không còn kể riêng thêm gì về hành trình của ông nữa. Trong Tân Ước có một bức thư ngắn mang tên Giuđa, tác giả tự giới thiệu mình là “tôi tớ của Đức Giêsu Kitô và là anh em của ông Giacôbê.” Dù mối liên hệ chính xác giữa tác giả lá thư này và vị Tông đồ Giuđa Tađêô vẫn còn là đề tài của những thảo luận học thuật chưa ngã ngũ, bức thư ấy vẫn là một gia sản quý giá, khuyên nhủ các tín hữu hãy gìn giữ đức tin cho tinh tuyền và bền đỗ trong tình yêu Thiên Chúa, ngay giữa những cơn thử thách gay gắt nhất.

Điều đáng chú ý là bức thư ấy, dù ngắn ngủi, lại chứa đựng một trong những lời chúc tụng đẹp đẽ nhất của toàn bộ Tân Ước, thường được dùng làm lời kết trong phụng vụ:

“Nguyện xin Đấng có quyền năng gìn giữ anh em khỏi vấp ngã, và đặt anh em không tì ố trước nhan vinh hiển của Người trong niềm hoan lạc.”

Nếu quả thật đây là lời của cùng một Giuđa từng hỏi Thầy tại sao không tỏ mình ra cho thế gian, thì có thể thấy ông đã tìm được câu trả lời cho chính câu hỏi của mình: vinh quang của Thiên Chúa không đến bằng một cuộc phô diễn ồn ào trước mắt thiên hạ, mà đến từ từng tâm hồn được gìn giữ trung tín cho tới cùng.

Qua nhiều thế kỷ, lòng sùng kính bình dân của người Công giáo khắp nơi trên thế giới đã tìm đến với thánh Giuđa Tađêô như một đấng bầu cử đắc lực trong những trường hợp khó khăn, bế tắc tưởng chừng không còn lối thoát nào — chính bởi vì trong một thời gian dài, người ta ngần ngại không dám cầu khẩn đến một vị thánh mang cái tên gợi nhớ kẻ phản bội, nên chỉ những ai đã cùng đường, không còn biết bám víu vào đâu nữa, mới đủ can đảm tìm đến ông. Đó là cả một lịch sử của niềm tin và lời kinh nguyện bình dị nơi những người nghèo khổ, chứ hoàn toàn không phải một thứ quyền năng huyền bí, ma thuật tách rời khỏi Thiên Chúa.