Thánh Hêlêna

Thế nhưng, những nơi chốn mà người phụ nữ già nua ấy khao khát tìm đến không phải là những chiến trường làm nên chiến thắng của hoàng đế con trai.

• Bà tìm đến ngôi làng nhỏ Bêlem, nơi Con Thiên Chúa đã sinh ra trong cảnh nghèo hèn máng cỏ;
• bà tìm đến Giêrusalem, nơi Người đã đổ máu trên Thập Giá và sống lại khải hoàn;
• bà tìm đến Núi Ôliu, nơi lời hứa bình an được trao ban cho các Tông đồ.

Hêlêna sinh vào khoảng giữa thế kỷ thứ ba — khoảng năm 248 đến 250 — có thể tại vùng Drepanum thuộc miền Tiểu Á, nay là đất nước Thổ Nhĩ Kỳ. Ngày sinh và những năm tháng thời trẻ của bà chìm trong sự thinh lặng của lịch sử. Những chứng từ cổ xưa đều thống nhất rằng bà có xuất thân vô cùng khiêm tốn, bình dị, hoàn toàn xa lạ với chốn nhung lụa cung đình — có sử gia còn kể rằng bà từng làm việc tại một quán trọ ven đường trước khi gặp gỡ người sẽ trở thành chồng mình, dù chi tiết ấy không thể kiểm chứng chắc chắn.

Bà gắn bó đời mình với Constantius Chlorus, một sĩ quan tài ba đang trên đà thăng tiến trong quân đội La Mã. Vào khoảng đầu thập niên 270, họ sinh được một người con trai duy nhất: Constantinus — người mà lịch sử sau này gọi là Hoàng đế Constantinô Đại đế.

Suốt gần hai mươi năm trời sau đó, Hêlêna sống hoàn toàn ẩn dật, khuất bóng bên lề lịch sử. Người phụ nữ ấy đã phải gặm nhấm nỗi đau đớn của một người vợ bị phụ rẫy vì những toan tính quyền lực mà bà không thể can dự. Sử sách không giữ lại những trang thư để ta biết bà đã khóc bao nhiêu đêm. Nhưng sự kiện bà bị đẩy ra rìa đủ để nhắc nhở chúng ta rằng: bên dưới những danh xưng lẫy lừng của các triều đại huy hoàng vẫn luôn có những gia đình mang đầy thương tổn và nước mắt.

Trong suốt khoảng thời gian bị gạt sang một bên ấy, không ai biết Hêlêna đã sống ra sao, đã nuôi dạy đứa con trai duy nhất của mình bằng cách nào để cậu bé không lớn lên trong hằn học oán trách người cha đã bỏ rơi mẹ mình. Chỉ biết rằng, khi thời cơ đến, chính người con trai ấy đã không hề quên mẹ, dù đã cách xa nhau gần trọn hai mươi năm trời. Có lẽ chính những năm tháng âm thầm ấy, dù đầy tủi hờn, vẫn đã âm thầm gieo vào lòng Constantinô một tình cảm hiếu thảo sâu đậm không gì lay chuyển nổi.

Những đồng tiền vàng có khắc hình chân dung bà được lưu hành khắp bờ cõi đế chế. Người phụ nữ từng một thời bị ruồng bỏ nay đứng ở vị trí quyền quý tột đỉnh.

Đó cũng là khúc quanh lịch sử của Giáo hội. Sau những cuộc bách hại đẫm máu kéo dài gần ba thế kỷ, sắc chỉ Milano năm 313 đã mở ra kỷ nguyên tự do cho người Kitô hữu. Nhà thờ được xây dựng lại, lời kinh được cất lên công khai giữa phố phường.

Bà Hêlêna đón nhận đức tin Kitô giáo khi tuổi đời đã xế chiều. Sử gia Êusêbiô, người sống cùng thời, ngợi ca lòng đạo đức sốt sắng phi thường của bà. Đức tin ấy lập tức biến thành hành động thực tế: bà dùng toàn bộ bổng lộc, quyền thế của mình để mở mang việc bác ái. Bà cấp phát tiền bạc, quần áo cho người nghèo đói; can thiệp giải thoát cho những tù nhân bị giam cầm bất công; nâng đỡ những phận đời nô lệ bị đày ải nơi hầm mỏ, và đón tiếp những kẻ lưu đày trở về.

Thế nhưng, danh vọng tột đỉnh không bao giờ xua tan hết những bi kịch gia đình. Năm 326, một biến cố đẫm máu nổ ra ngay trong hoàng tộc: Constantinô vì nghi kỵ đã hạ lệnh xử tử chính con trai trưởng của mình là Crispus, và không lâu sau đó, hoàng hậu Fausta cũng thiệt mạng trong những uẩn khúc của quyền lực.

Đến Palestine, bà đã thúc đẩy và tài trợ xây dựng những vương cung thánh đường vĩ đại tại các địa danh linh thiêng nhất: Đền thờ Giáng Sinh tại Bêlem, Đền thờ Thăng Thiên trên Núi Ôliu, và Đền thờ Mộ Thánh tại Giêrusalem. Những công trình ấy giúp cho muôn thế hệ tín hữu sau này có nơi chốn cụ thể để quy tụ, cầu nguyện và chạm vào những biến cố có thật của lịch sử ơn cứu độ.

Sử gia đương thời kể lại rằng bà thường xuất hiện giữa cộng đoàn phụng vụ trong trang phục vô cùng giản dị, hòa mình vào dòng người nghèo khó để cùng cầu nguyện. Đứng trước nhan Chúa, tước vị Hoàng thái hậu chẳng còn ý nghĩa gì; bà cũng chỉ là một tín hữu tội lỗi cần đến lòng thương xót tha thứ của Chúa như mọi người.

Truyền thống cổ kính của Hội Thánh ngàn đời gắn liền tên tuổi thánh nữ Hêlêna với việc tìm lại được cây Thánh Giá đích thực của Chúa Giêsu tại đồi Canvê. Những bản kể xưa thuật lại cuộc khai quật công phu dưới nền đền thờ ngoại giáo, việc tìm thấy ba cây thập giá và dấu lạ chữa lành giúp nhận ra đâu là cây gỗ Chúa đã chịu treo lên. Đến hôm nay, khách hành hương đến Giêrusalem vẫn được dẫn xuống một bể chứa nước cổ nằm sâu dưới Đền thờ Mộ Thánh, nơi truyền thống tin rằng chính bà đã tìm thấy cây Thánh Giá ấy.

Cần thành thật nhìn nhận: cuốn “Đời Constantinô” của sử gia Êusêbiô — nguồn sử liệu sớm nhất và quan trọng nhất viết ngay trong thời đại ấy về việc tìm lại mộ Chúa và xây dựng ngôi đền thờ đầu tiên — lại hoàn toàn không hề nhắc đến việc tìm thấy cây Thánh Giá. Chi tiết này chỉ bắt đầu xuất hiện rõ ràng trong các bài giảng của giám mục Cyrillô thành Giêrusalem, khoảng năm 350, tức gần một phần tư thế kỷ sau chuyến hành hương của bà. Dẫu các bản văn lịch sử thời sơ khởi có những lớp kể đạo đức được bồi đắp dần qua thời gian như thế, hình ảnh thánh Hêlêna ôm lấy cây Thánh Giá đã trở thành một biểu tượng bất hủ trong lòng Giáo hội, không vì thế mà mất đi sức mạnh thiêng liêng của nó.

Thập Giá đã làm thay đổi hoàn toàn mọi thước đo của quyền lực trần gian. Uy quyền đích thực của Thiên Chúa không ngự trị trên ngai vàng lộng lẫy, mà tỏa sáng trong tình yêu tự hiến đến giọt máu cuối cùng. Ai đứng trước Thập Giá cũng phải học lại bài học khiêm nhường và phục vụ tha nhân.

Sau tất cả mọi vinh hoa phú quý của đế quốc, hình ảnh còn đọng lại sau cùng vẫn là một hình ảnh gia đình ấm áp: người mẹ già sắp đi xa và người con chí hiếu ở bên. Mọi ngai vàng trần gian đều bất lực trước cái chết; điều duy nhất còn lại là tình mẫu tử và niềm hy vọng vào sự sống đời đời.

Hội Thánh mừng kính thánh nữ Hêlêna vào ngày 18 tháng 8 hằng năm — các Giáo hội Đông phương mừng kính ngài cùng với vua Constantinô vào ngày 21 tháng 5.