Thánh Phanxicô Salê

Người đàn ông ấy không đi cùng một đoàn hộ tống vũ trang nào. Chỉ có người anh họ, linh mục Louis de Sales, đi theo. Họ tới trú tại pháo đài Allinges — một cụm lâu đài cổ trên đồi cao nhìn xuống thành Thonon, nơi từ thời Trung Cổ vẫn đóng vai trò tiền đồn quân sự trấn giữ ngả vào Savoy. Từ đó, mỗi ngày, ông lội bộ xuống Thonon để giảng đạo cho một cộng đồng đã đóng chặt cửa, cấm đoán dân chúng không được nghe ông nói, không được bán cho ông một miếng bánh mì.

Không có gì trong xuất thân của François de Sales báo trước một cuộc đời như vậy. Ông sinh ngày 21 tháng 8 năm 1567 tại lâu đài Thorens, một tòa lâu đài với những tháp canh nhọn vươn lên giữa vùng đồi núi Savoy — khi đó là một công quốc độc lập, chưa thuộc về nước Pháp, nằm kẹp giữa dãy Alpes và hồ Geneva. Cha ông, Hầu tước François de Boisy, là một nhà quý tộc có thế lực trong triều đình Savoy. Mẹ ông, bà Françoise de Sionnaz, sinh ra ông khi mới mười lăm tuổi — một cuộc hôn nhân sắp đặt theo kiểu thông thường của giới quý tộc thời đó, nhưng bà đã trở thành một người mẹ đạo đức sâu sắc, và cũng là người đầu tiên gieo vào lòng cậu con trưởng lòng sùng kính Đức Mẹ mà ông giữ suốt đời.

Là con cả trong một gia đình mười ba người con, François từ nhỏ đã được định sẵn một con đường: kế thừa tước vị, nối nghiệp chính trị của cha, có thể còn hơn thế nữa. Ông được gửi đi học ở những nơi tốt nhất châu Âu thời đó có thể mang lại. Năm 1578, mới mười một tuổi, cậu bé đã rời gia đình lên Paris, theo học tại Học viện Clermont — một trong những trường danh giá bậc nhất do các tu sĩ Dòng Tên điều hành, nơi giảng dạy văn phạm Latinh, tu từ học, triết học kinh viện theo phương pháp nghiêm ngặt nhất thời Phục Hưng muộn.

Chính tại Paris, năm mười chín tuổi, khi tham dự các buổi tranh luận thần học sôi nổi vốn là món ăn tinh thần thường xuyên của sinh viên thời đó, François vấp phải một cơn khủng hoảng đức tin dữ dội — không phải vì nghi ngờ Thiên Chúa có tồn tại hay không, mà vì một học thuyết cụ thể: thuyết Tiền Định của phái Can-vinh, cho rằng Thiên Chúa đã định sẵn từ đời đời một số người được cứu rỗi và một số người phải sa hỏa ngục, mà chính người đó không có cách nào thay đổi được số phận của mình bằng công trạng hay thiện chí riêng.

Với một tâm hồn nhạy cảm và cầu toàn như François, ý tưởng ấy trở thành một cái bẫy tâm lý khủng khiếp. Ông bắt đầu tin — dù chẳng có bằng chứng nào ngoài chính nỗi ám ảnh của mình — rằng bản thân mình chắc chắn đã bị định sẵn để sa hỏa ngục đời đời, rằng dù có cố gắng sống tốt đến đâu cũng vô ích. Cơn khủng hoảng kéo dài sáu tuần lễ liên tục. Ông không ăn, không ngủ được, cơ thể vốn đã mảnh khảnh càng thêm tiều tụy, gầy rộc đến mức bạn bè lo sợ ông có thể chết vì kiệt sức tinh thần.

Năm 1588, vâng lời cha, François rời Paris sang Đại học Padua ở miền bắc nước Ý để học luật — một quyết định hoàn toàn phù hợp với con đường sự nghiệp mà gia đình vạch sẵn. Năm 1591, ông xuất sắc bảo vệ luận án tiến sĩ cả hai ngành Dân luật và Giáo luật cùng lúc, một thành tích học thuật hiếm có ngay cả với những sinh viên giỏi nhất thời đó.

Trở về Savoy với tấm bằng tiến sĩ luật trong tay, người cha đã chuẩn bị sẵn mọi thứ cho tương lai của con trai: một ghế trong Thượng viện Chambéry — cơ quan quyền lực bậc nhất của công quốc — và một cuộc hôn nhân đã được sắp đặt với một nữ thừa kế giàu có, xinh đẹp. Đối với bất cứ chàng trai quý tộc nào cùng thời, đó là một tương lai trong mơ: quyền lực, tài sản, danh vọng, tất cả gói gọn sẵn, chỉ cần gật đầu.

Chỉ chưa đầy một năm sau khi thụ phong, cơ hội — hay đúng hơn, thử thách — lớn nhất trong đời linh mục của François đã đến. Vùng Chablais, phần đất phía nam hồ Geneva, vừa được trả lại cho Công quốc Savoy sau nhiều năm tranh chấp quân sự với Geneva theo Cải cách. Nhưng trả lại đất đai không có nghĩa là trả lại đức tin: suốt mấy chục năm dưới ảnh hưởng của Geneva, gần như toàn bộ hai mươi lăm ngàn dân cư nơi đây đã chuyển sang theo phái Can-vinh. Đức Giám mục Geneva đưa ra lời kêu gọi tìm linh mục tình nguyện sang tái truyền giáo. Không một ai trong hàng giáo sĩ giáo phận dám nhận nhiệm vụ ấy — lý do rất thực tế: đã có tiền lệ các linh mục bị hành hung, thậm chí bị sát hại khi bén mảng đến gần vùng đất này.

Chỉ có François đứng lên. Ông thưa với Đức Giám mục một câu ngắn gọn, không hoa mỹ:

“Nếu Đức cha nghĩ con có thể làm được việc gì, con xin sẵn sàng lên đường.”

Ông biết rõ nguy hiểm đang chờ mình, nhưng ông vẫn đi, chỉ cùng người anh họ Louis de Sales.

Mùa đông năm 1594, hai linh mục trú tại pháo đài Allinges — một quần thể lâu đài phòng thủ có từ thời Trung Cổ, tọa lạc trên một quả đồi khống chế toàn cảnh vùng bờ nam hồ Léman, vốn từng là tiền đồn tranh chấp giữa các thế lực phong kiến vùng Savoy và Geneva qua nhiều thế kỷ. Từ đó, mỗi ngày, François lội bộ xuống thành Thonon, trung tâm hành chính của cả vùng, để tìm cách tiếp cận dân chúng.

Nhưng dân Thonon đã được các mục sư Can-vinh dặn dò kỹ lưỡng: tuyệt đối không nghe linh mục Công giáo giảng, không bán lương thực cho ông, không mở cửa nhà đón ông trú chân. Có những đêm mùa đông băng giá trên đường trở về Allinges, François bị đàn chó săn và cả sói rượt đuổi giữa rừng, phải trèo lên một thân cây cao, ngồi co ro suốt đêm giữa cái lạnh cắt thịt để tránh nguy hiểm — hai bàn chân ông sau đó tê cóng đến mức người ta phải ngâm nước ấm hàng giờ mới cứu được các ngón chân khỏi phải cắt bỏ vì hoại tử. Ít nhất ba lần, ông suýt bị các sát thủ được thuê để trừ khử “tên linh mục phiền phức” ấy phục kích giữa đường, nhưng đều thoát nạn trong đường tơ kẽ tóc.

Ban đầu, phản ứng vẫn là im lặng, thậm chí có người xé bỏ ngay khi thấy chữ ký của “tên linh mục giáo hoàng”. Nhưng sự tò mò của con người, đặc biệt khi thứ bị cấm đoán lại xuất hiện lặng lẽ ngay trước cửa nhà mình, dần dần thắng thế. Người ta bắt đầu nhặt lên đọc trộm, rồi truyền tay nhau đọc lén bên bếp lửa những đêm đông, không dám để hàng xóm biết. Từng nút thắt định kiến, được xây dựng suốt mấy chục năm, bắt đầu lỏng dần.

Sau này, khi được hỏi về bí quyết của cuộc trở lại kỳ diệu ấy, François chỉ đáp bằng một câu ví von giản dị mà đến nay vẫn còn được trích dẫn trong sách vở về nghệ thuật thuyết phục:

“Một muỗng mật hương thơm bắt được nhiều ruồi hơn cả một thùng giấm chua cay. Người ta không thể dùng sự tức giận để hoán cải lòng người.”

Danh tiếng về cuộc truyền giáo phi thường ở Chablais lan xa, và năm 1602, François de Sales được tấn phong Giám mục chính tòa Geneva — dù, như đã nói, ngai tòa thực tế vẫn phải đặt ở Annecy vì thành Geneva chưa bao giờ trở lại dưới quyền quản trị của một giám mục Công giáo trong suốt cuộc đời ông.

Trở thành Giám mục không khiến François thay đổi lối sống. Ông bán bớt những đồ đạc quý giá còn sót lại trong tòa giám mục để chia cho người nghèo, tiếp tục mặc chiếc áo chùng thâm đã sờn màu, và vẫn giữ thói quen đi bộ — có khi hàng chục cây số qua những con đường núi gập ghềnh — để đến từng giáo xứ hẻo lánh nhất trong địa phận, những nơi mà trước đó có thể nhiều năm liền chưa từng có một vị giám mục nào ghé thăm. Ông tự tay dạy giáo lý cho trẻ nhỏ nhà nghèo, ngồi tòa giải tội hàng giờ liền cho những người ăn xin mà nhiều linh mục khác thời đó còn ngại tiếp xúc.

Một trong những gặp gỡ quan trọng nhất đời ông đến vào năm 1604, khi ông gặp Jeanne-Françoise de Chantal — một góa phụ quý tộc trẻ, đạo đức sâu sắc, đang tìm một người đồng hành thiêng liêng sau khi chồng qua đời vì tai nạn săn bắn. Giữa hai người nảy sinh một tình bạn tâm linh hiếm có, không vướng bận điều gì ngoài mong muốn chung là giúp nhau và giúp người khác nên thánh. Năm 1610, họ cùng nhau sáng lập Dòng Thăm Viếng — Order of the Visitation — dành cho những phụ nữ, kể cả người có sức khỏe yếu hay tuổi đã lớn, muốn sống đời thánh hiến mà không đủ điều kiện thể lực để theo các quy luật khổ hạnh nghiêm ngặt của những dòng tu cũ.

Nhưng đóng góp lớn nhất của François de Sales cho Giáo hội, và cũng là điều khiến tên tuổi ông vượt xa khỏi biên giới Savoy nhỏ bé, chính là cuốn sách ông xuất bản năm 1609: “Nhập Môn Đời Sống Đạo Đức”, thường được biết đến với tên gọi Latinh Philothea — “người yêu mến Thiên Chúa”. Cuốn sách bắt nguồn từ những lá thư hướng dẫn thiêng liêng ông từng viết riêng cho một người họ hàng, sau đó được biên soạn lại thành một cuốn cẩm nang dành cho bất cứ ai, ở bất cứ hoàn cảnh sống nào.

Điều làm nên cuộc cách mạng thầm lặng của cuốn sách này nằm ở một tiền đề mà thời đó bị coi gần như dị giáo: trước François, quan niệm phổ biến trong Giáo hội — kể cả trong giới giáo sĩ có học — là muốn nên thánh thực sự thì phải từ bỏ đời sống trần thế, vào sống trong tu viện, tách biệt khỏi những bận rộn của gia đình, thương trường, quân ngũ. François viết thẳng, không vòng vo:

“Thật là một sai lầm chết người, thậm chí là một tà thuyết, khi muốn tống khứ đời sống đạo đức ra khỏi doanh trại quân đội, khỏi xưởng thợ thủ công, khỏi triều đình các vua chúa, hay khỏi mái ấm của các đôi vợ chồng.”

Ông ví sự thánh thiện như những loài hoa khác nhau trong cùng một khu vườn — mỗi loài có một vẻ đẹp và cách nở hoa riêng: người lính nên thánh theo cách của người lính giữ vững kỷ luật và lòng can đảm chính trực, người mẹ nên thánh giữa việc chăm con và lo toan bếp núc, người thương gia nên thánh bằng sự trung thực trong từng giao dịch buôn bán.

Bảy năm sau, năm 1616, ông xuất bản thêm “Luận Về Tình Yêu Thiên Chúa” — Theotimus — đào sâu hơn nữa nền thần học về tình yêu mà ông đã sống và giảng dạy suốt đời, đưa chủ đề này lên một tầm mức triết học và thần học tinh tế hiếm có đương thời.

Nhiều thập niên cống hiến không ngơi nghỉ — những chuyến đi bộ hàng nghìn cây số qua các giáo xứ miền núi, những đêm thức trắng viết sách, giảng dạy, giải tội — đã bào mòn dần sức khỏe của vị giám mục. Đến cuối năm 1622, khi ông đã năm mươi lăm tuổi, sức lực suy kiệt rõ rệt.

Cuối năm đó, ông buộc phải tháp tùng đoàn ngoại giao của Công tước xứ Savoy trong một chuyến công du đến Avignon rồi Lyon. Giữa cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông miền nam nước Pháp, François ngã bệnh nặng — một cơn tai biến mạch máu não đột ngột quật ngã ông. Người ta đưa ông vào nghỉ tạm trong một căn phòng nhỏ, xập xệ, vốn là chỗ ở của người giữ cổng tại tu viện Dòng Thăm Viếng ở Lyon — chính dòng tu ông đã cùng thánh nữ Jeanne de Chantal sáng lập hai mươi năm trước.

Theo lối chữa bệnh dã man phổ biến thời đó đối với các trường hợp tai biến hay hôn mê, các thầy thuốc đã dùng những thanh sắt được nung đỏ, áp trực tiếp vào gáy ông với hy vọng cú sốc đau đớn sẽ giúp bệnh nhân tỉnh lại. Giữa cơn đau tột cùng ấy, François — theo lời những người có mặt — không hề rên la hay phản kháng, chỉ mỉm cười yếu ớt, thì thầm:

“Lạy Chúa, xin hãy làm cho con những gì đẹp lòng Chúa.”

Chỉ ba mươi chín năm sau khi ông qua đời, năm 1661, Đức Giáo hoàng Alexanđê VII đã tuyên phong Chân phước cho François de Sales, và đến ngày 19 tháng 4 năm 1665, chính thức tôn phong ông lên bậc Hiển Thánh — một tiến trình phong thánh diễn ra nhanh chóng đáng kể so với tiêu chuẩn thời đó, phản ánh mức độ ảnh hưởng sâu rộng mà các tác phẩm và tấm gương sống của ông đã để lại.

Năm 1877, Đức Piô IX công bố Phanxicô Salê là Tiến sĩ Hội Thánh, ghi nhận chính thức giá trị thần học sâu sắc trong các trước tác của ông, đặc biệt là “Nhập Môn Đời Sống Đạo Đức” — cuốn sách đến nay vẫn được in lại, dịch ra hàng chục thứ tiếng, vẫn được đọc rộng rãi hơn phần lớn các tác phẩm thần học cùng thời đại.

Năm 1923, qua thông điệp Rerum Omnium Perturbationem, Đức Piô XI chính thức chọn Phanxicô Salê làm quan thầy của các nhà văn, nhà báo, và những người làm công việc truyền thông Công giáo — một sự công nhận đầy ý nghĩa dành cho vị giám mục từng dùng chính những tờ truyền đơn viết tay để mở đường vào những tâm hồn đóng kín, vào một thời đại còn chưa có khái niệm “truyền thông đại chúng” theo nghĩa hiện đại. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 24 tháng 1 hằng năm.