Thánh Phaolô Tống Viết Bường

Ông bị lột trần phẩm phục cẩm vệ quân, cổ mang chiếc gông nặng nề, chân mang xiềng xích. Thế nhưng, phong thái của ông vẫn toát lên vẻ oai phong lẫm liệt của một vị võ quan từng vào sinh ra tử bảo vệ ngai vàng hai đời vua Gia Long và Minh Mạng. Xung quanh ông, các binh lính — vốn từng là thuộc hạ dưới quyền ông bấy lâu — bùi ngùi rơi lệ. Tên quan giám trảm bước lại gần, nhỏ nhẹ khuyên nhủ ông lần cuối:

“Quan lớn ơi, quan lớn từng lập biết bao công trạng hiển hách phò vua dựng nước, nay chỉ vì không chịu bước qua cây Thập Tự mà phải chịu chết đau đớn thế này sao? Xin quan lớn hãy nghĩ lại, chỉ cần vờ giẫm chân lên một cái thôi, vua sẽ lập tức tha mạng và phục chức cho quan lớn!”

Vị võ quan kiên cường ấy chính là Quan Thị Vệ Phaolô Tống Viết Bường — vị thánh tử đạo đại diện cho tinh thần trung hiếu vẹn tròn của người lính Công giáo Việt Nam. Ông chứng minh cho triều đình phong kiến thấy rằng người có Đạo không bao giờ là kẻ bất trung; lòng trung thành với Thiên Chúa chính là nền tảng vững chắc nhất làm nên lòng trung nghĩa sắt son đối với quê hương đất nước.

Phaolô Tống Viết Bường sinh vào khoảng năm 1773 tại làng Phủ Cam, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên, kinh đô Huế, trong một gia đình quý tộc có truyền thống đức tin Công giáo kiên cường. Cha ông là Nicôlas Tống Viết Giảng, mẹ là bà Maria Lương. Ông là con cháu của dòng dõi họ Tống danh giá, một dòng họ vốn đã từng có nhiều đời làm quan phục vụ cả các vua Lê lẫn các chúa Nguyễn trước đó.

Lớn lên giữa thời kỳ nội chiến khốc liệt cuối thế kỷ mười tám, khi cuộc tranh hùng giữa nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn Ánh nhấn chìm cả dải đất miền Trung trong binh lửa suốt gần ba mươi năm, chàng thanh niên Tống Viết Bường gia nhập quân đội của chúa Nguyễn Ánh. Với vóc dáng cao lớn, sức khỏe phi thường, giỏi võ nghệ và thông thạo binh thư, ông đã lập nhiều chiến công hiển hách trong các trận đánh đuổi quân Tây Sơn, những trận chiến kéo dài từ vùng đất Gia Định cho tới tận cửa biển Thuận An. Không ít lần ông cùng đồng đội phải vượt biển trên những chiến thuyền mỏng manh, đối mặt với sóng gió lẫn hỏa lực quân địch, để rồi trở về doanh trại với thân mình đầy thương tích nhưng lòng trung vẫn vẹn nguyên.

Năm 1820, vua Minh Mạng lên nối ngôi. Nhận thấy quan Bường là một võ quan tài ba, đức độ và vô cùng trung thực, nhà vua tiếp tục trọng dụng ông, trao cho ông chỉ huy đội cận vệ túc trực bên mình. Ông kết hôn với một phụ nữ Công giáo đạo hạnh và sinh được nhiều người con. Dù ở vị trí chỉ huy đầy quyền uy, quan Bường luôn giữ nếp nhà đạo đức, thanh bạch: không màng bổng lộc hối lộ, hết lòng thương yêu binh lính dưới quyền, nghiêm cấm quân lính ức hiếp dân chúng và rộng tay cứu giúp những người nghèo khổ cơ bần nơi đất kinh kỳ.

Năm 1833, sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi tại thành Phiên An, Nam Kỳ — một cuộc binh biến lớn khiến triều đình phải huy động hàng vạn quân mới dẹp yên được, và trong đó có sự tham gia của một linh mục thừa sai người Pháp bị bắt giữ tại thành, khiến vua Minh Mạng càng thêm nghi ngờ mối liên hệ giữa Công giáo và các thế lực nổi loạn — vua Minh Mạng nổi cơn thịnh nộ lôi đình, nghi kỵ người Công giáo và ban hành sắc lệnh tổng bách hại đạo trên toàn quốc. Nhà vua hạ lệnh kiểm tra gắt gao đức tin của toàn thể binh lính và quan chức triều đình, không loại trừ một ai, kể cả những người thân tín nhất từng theo hầu ngài từ những ngày còn gian khó.

Vua Minh Mạng bàng hoàng tức giận, nhưng vì tiếc thương một viên tướng tài ba bấy lâu từng xả thân bảo vệ mình, nhà vua đã nén giận gọi ông vào phòng riêng. Vua ôn tồn khuyên nhủ:

“Này Bường, trẫm biết lòng trung thành của khanh bấy lâu đối với trẫm và tiên vương... Trẫm không muốn giết khanh! Khanh chỉ cần bước chân qua cây gỗ ấy một lần thôi cho đúng phép nước, trẫm sẽ phong tước lớn cho khanh!”

Quan Phaolô Tống Viết Bường quỳ lạy vua và nhỏ nhẹ thưa:

“Muôn tâu hoàng thượng, bấy lâu nay thần chỉ có một tấm lòng son phò vua giúp nước, chưa từng dám làm điều gì gian dối! Thần sẵn sàng hiến dâng mạng sống này nơi chiến trường vì hoàng thượng... Nhưng đức tin nơi Thiên Chúa là Đấng dựng nên thần và ban ơn cho hoàng thượng trị vì, thần quyết không thể phản bội! Xin hoàng thượng thương xót cho thần được giữ trọn chữ Trung với Chúa và chữ Hiếu với vua!”

Các bạn đồng liêu và binh lính cũ nhiều lần vào ngục khóc lóc van xin ông nhượng bộ, nhưng ông mỉm cười an ủi họ:

“Các anh em đừng lo cho tôi! Đòn roi của vua chỉ làm đau đớn thân xác tạm bợ này; còn nếu tôi phản bội Chúa, linh hồn tôi sẽ phải chết đời đời!”

Có những người lính trẻ, từng được chính ông huấn luyện, đứng ngoài song sắt ngục Trấn Phủ mà không dám nhìn thẳng vào thân xác bầm dập của người chỉ huy cũ, chỉ biết len lén đưa vào cho ông ít nước sạch hay một nắm cơm, như một cách bày tỏ lòng biết ơn âm thầm mà họ không dám nói ra bằng lời giữa chốn ngục tù đầy tai mắt. Từ trong ngục tối, ông gửi thư về an ủi người vợ hiền và các con, dặn dò các con phải giữ vững đức tin, đừng vì cha bị tù đày mà sinh lòng oán hận triều đình.

Nhận thấy mọi hình phạt tàn bạo đều bất lực trước ý chí sắt đá của người võ quan, vua Minh Mạng đã ký bản án tử hình bằng hình thức trảm quyết. Vì ông từng lập nhiều công trạng cho triều đình, nhà vua muốn cuộc hành hình diễn ra kín đáo, tránh gây xáo động dư luận trong dân chúng vốn rất mến mộ vị quan thanh liêm này.

Ngày 27 tháng 5 năm 1900, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã tuyên phong Chân phước cho ông. Và vào ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong Phaolô Tống Viết Bường lên bậc Hiển Thánh cùng với một trăm mười sáu vị Tử Đạo Việt Nam tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 23 tháng 10 hằng năm, và ngày 24 tháng 11.