Thánh Phêrô Canisiô

Ông đến thành phố nào, nơi ấy những ngôi trường đổ nát được mở lại, các lớp học giáo lý rộn rã tiếng trẻ thơ, và những nhà thờ từng bị bỏ hoang lạnh ngắt bỗng bừng sáng trở lại ngọn đèn chầu Thánh Thể. Vị lữ hành bền bỉ ấy chính là Phêrô Canisiô — Peter Canisius, tên khai sinh Pieter Kanijs — con người được mệnh danh là “Tông đồ thứ hai của nước Đức”, sau Thánh Bôniphaciô thời cổ đại, và là một trong những vị Tiến sĩ kiệt xuất nhất của phong trào Canh Tân theo tinh thần Công đồng Trentô.

Giữa một thời kỳ mà sự chia rẽ tôn giáo làm xé nát đất nước Đức, nơi sự thù địch và những cuộc bút chiến cay độc đẩy con người vào vòng xoáy hận thù không lối thoát, ông đã chọn một con đường hoàn toàn ngược lại: không dùng gươm giáo, không dùng những lời mạt sát nhục mạ đối phương. Ông dùng chính sự dịu hiền, sự nhẫn nại của tình thương, và những cuốn sách giáo lý mộc mạc, để sưởi ấm lại đức tin trong lòng hàng triệu con người.

Pieter Kanijs sinh ngày 8 tháng 5 năm 1521 tại Nijmegen, một thị trấn cổ kính thuộc vùng Guelders — thời bấy giờ thuộc đế chế Đức, nay nằm trên lãnh thổ Hà Lan. Cha ông, Jacob Kanijs, là một viên thị trưởng đáng kính và giàu có; mẹ ông, bà Ägidia van Houweningen, là một phụ nữ đạo hạnh nhưng qua đời khi ông còn rất nhỏ.

Mồ côi mẹ sớm, Pieter lớn lên dưới sự giáo dục nghiêm cẩn của người cha và sự chăm sóc ân cần của người mẹ kế. Cậu bé thông minh, ham học hỏi, sớm bộc lộ một trí nhớ sắc sảo khác thường. Năm mười lăm tuổi, năm 1536, cậu được cha gửi đến kinh thành Cologne — trung tâm đại học và văn hóa lớn bậc nhất nước Đức thời đó — để theo học nghệ thuật tự do, triết học và giáo luật. Tại Cologne, cậu còn thường lui tới một đan viện Carthusian trong thành phố, nơi cậu chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tinh thần đạo đức giản dị, sốt sắng của phong trào Devotio Moderna — “Lòng Đạo Đức Mới” — một trào lưu linh đạo đề cao đời sống nội tâm bình dị đã lan rộng khắp vùng đất thấp châu Âu từ thế kỷ trước.

Chàng sinh viên trẻ sống giữa một thời kỳ đầy biến động: phong trào Cải Cách Kháng Cách của Martin Luther đang lan nhanh như vũ bão khắp miền bắc nước Đức. Nhiều giáo sư đại học và linh mục dao động, không ít người đã từ bỏ đức tin Công giáo để theo trào lưu mới. Nhưng Pieter may mắn được gặp gỡ cha Nicolaus van Esche, một linh mục đạo đức thánh thiện, trở thành người cha linh hướng đầu tiên của cậu, dạy cho cậu cách xây dựng một đời sống nội tâm sâu thẳm, siêng năng cầu nguyện và ăn chay hãm mình giữa những cám dỗ của chốn đô hội đầy biến động.

Mùa xuân năm 1543, Pieter nghe tin cha Phêrô Faber — Pierre Favre, một trong những người bạn đầu tiên cùng sáng lập Dòng Tên với Thánh Inhaxiô Loyola — đang có mặt tại thành phố Mainz. Chàng thanh niên hăm hở tìm đến xin gặp vị linh mục lừng danh ấy.

Ngay trong những năm đầu đời linh mục, lòng nhiệt thành và tài hùng biện của ông đã lập tức được thử thách. Ông đứng lên dẫn đầu phong trào các giáo sư và giáo dân trung kiên tại Cologne, ngăn chặn thành công âm mưu của Tổng giám mục Hermann von Wied — người từng toan tính biến toàn bộ giáo phận Cologne thành một xứ sở theo Kháng Cách. Nhờ sự kiên định của cha Canisiô, Cologne đã đứng vững như một thành trì kiên cố của Giáo hội Công giáo giữa lòng miền bắc nước Đức, giữa lúc nhiều vùng lân cận khác đã hoàn toàn chuyển sang phía Tin Lành.

Năm 1547, Hồng y Otto Truchsess von Waldburg đã chọn cha Canisiô làm cố vấn thần học tháp tùng mình tham dự Công đồng Trentô, khi đó đang họp tại Bologna. Tại đây, các nghị phụ công đồng đã hết sức kinh ngạc trước sự uyên bác về Kinh Thánh và các Giáo phụ của vị linh mục trẻ tuổi. Sau Công đồng, chính Thánh Inhaxiô Loyola đã triệu ông về Rôma để tiếp tục huấn luyện thêm.

Đến nước Đức, cha Canisiô được cử làm giáo sư, rồi Viện trưởng Đại học Ingolstadt ở Bavaria, sau đó được điều sang Đại học Vienna theo lời thỉnh cầu khẩn thiết của chính Hoàng đế Ferdinand I. Tại Vienna, ông còn đảm nhận việc giảng dạy thần học tại đại học, giảng thuyết ngay tại Nhà thờ chính tòa Thánh Stêphanô — trung tâm tôn giáo lớn nhất kinh đô — và làm cha giải tội cho bệnh viện lẫn nhà tù thành phố.

Nhưng tình hình đức tin tại Vienna khi ấy bi đát đến mức khó tưởng tượng: suốt hai mươi năm liền, không có một thanh niên nào bước vào chủng viện; hàng trăm giáo xứ không có linh mục coi sóc; người dân không hề được dạy dỗ về những chân lý đức tin căn bản nhất; các bí tích gần như bị lãng quên hoàn toàn trong đời sống thường nhật. Nhận ra nguyên nhân cốt lõi của sự suy thoái ấy không phải vì người dân cố tình từ bỏ đạo, mà đơn giản vì họ chưa từng được dạy dỗ giáo lý một cách bài bản, cha Canisiô đã thực hiện một công trình làm thay đổi lịch sử Giáo hội: ông biên soạn bộ Ba cuốn Sách Giáo Lý bằng cả tiếng Latinh lẫn tiếng Đức. Cuốn Sách Giáo Lý Lớn, xuất bản năm 1555, dành cho các giáo sư, linh mục và sinh viên đại học, trình bày toàn diện, khúc chiết các chân lý đức tin với đầy đủ trích dẫn Kinh Thánh và Giáo phụ. Cuốn Sách Giáo Lý Nhỏ, năm 1556, dành cho thanh thiếu niên trung học và giáo dân bình dân. Và cuốn Sách Giáo Lý Căn Bản, năm 1558, dành cho trẻ em tiểu học, viết dưới dạng câu hỏi và trả lời ngắn gọn, kèm theo những bài kinh nguyện đơn sơ và tranh minh họa sinh động, dễ nhớ.

Tác động của bộ sách giáo lý ấy đối với toàn thế giới nói tiếng Đức lớn đến mức khó đo lường hết được: chỉ trong vòng một đời người, sách đã được tái bản hơn hai trăm lần và dịch ra hầu hết các thứ tiếng châu Âu. Từ những lớp học của trẻ em vùng thôn quê hẻo lánh, cho đến các giảng đường đại học danh giá, người ta đều học giáo lý theo sách của Canisiô. Nhiều người thời bấy giờ gọi cuốn sách ấy đơn giản là “Sách Canisius”. Người ta thường nói với nhau:

“Canisius đã đưa hàng ngàn người quay về với Giáo hội bằng cuốn sách giáo lý của ngài nhiều hơn là tất cả các nhà thần học khác cộng lại!”

Khác với lối bút chiến gay gắt, đầy thù hằn thường thấy ở thời đại mình, Thánh Phêrô Canisiô luôn giữ một thái độ hòa nhã, lịch thiệp và đầy lòng trắc ẩn đối với những người theo phong trào Kháng Cách — kể cả khi ông không hề nao núng trong việc bảo vệ đức tin Công giáo.

Ông căn dặn các linh mục và tu sĩ Dòng Tên dưới quyền một nguyên tắc vàng ngọc:

“Chúng ta phải hết lòng yêu mến những người anh em đã lầm lạc; chúng ta không được phép nhục mạ hay làm tổn thương họ... Hãy dùng sự khiêm tốn, sự thật và đời sống thánh thiện gương mẫu để chinh phục họ! Đừng bao giờ tranh cãi với sự cay cú hay giận dữ; bởi vì người ta chỉ có thể chữa lành vết thương bằng dầu thơm xoa dịu, chứ không ai chữa lành vết thương bằng muối xát cay nồng!”

Năm 1556, Thánh Inhaxiô Loyola bổ nhiệm cha Canisiô làm Giám tỉnh tiên khởi của Dòng Tên tại miền Thượng Đức, bao gồm cả Đức, Áo và Thụy Sĩ. Suốt mười bốn năm làm Giám tỉnh, ông lặn lội đi khắp nơi, thành lập một mạng lưới các trường trung học và đại học Dòng Tên xuất sắc tại Praha, Ingolstadt, Munich, Innsbruck, Dillingen, và nhiều thành phố khác. Những ngôi trường ấy đào tạo cả một thế hệ giáo dân và trí thức trẻ vừa kiên vững về đức tin, vừa uyên bác về học vấn, trở thành lực lượng rường cột chấn hưng Giáo hội Công giáo trên toàn cõi Trung Âu suốt nhiều thế hệ sau đó.

Đáng chú ý, ông đã ba lần kiên quyết từ chối chiếc mũ Giám mục thành Vienna mà cả hoàng đế lẫn Tòa Thánh muốn trao tặng cho mình — một vị trí mà không ít người cùng thời hẳn sẽ không ngần ngại nhận lấy — vì ông chỉ muốn trọn đời làm một tu sĩ khó nghèo, đi dạy giáo lý cho trẻ em và người bình dân. Ông làm việc không ngừng nghỉ: viết sách, giảng thuyết, ngồi tòa giải tội, thăm viếng tù nhân và những nạn nhân chiến tranh. Khi các anh em trong dòng ái ngại, khuyên ông nên nghỉ ngơi đôi chút kẻo kiệt sức, Canisiô chỉ mỉm cười đáp lại:

“Chúng ta sẽ có cả một cõi đời đời vô tận để nghỉ ngơi cơ mà!”

Năm 1580, ở tuổi năm mươi chín, vâng lệnh Tòa Thánh, ông chuyển đến thành phố Fribourg, Thụy Sĩ. Tại đây, ông thành lập Trường Trung học Thánh Micae — ngôi trường sau này trở thành một trong những trung tâm văn hóa Công giáo lớn nhất của Thụy Sĩ, còn tồn tại và hoạt động đến tận hôm nay.

Ông đã sống trọn vẹn mười bảy năm cuối đời tại Fribourg. Dù tuổi cao sức yếu, ông vẫn miệt mài giảng dạy Lời Chúa tại nhà thờ chính tòa Thánh Nicôla. Giọng nói của ông già tóc bạc phơ ấy vẫn làm rung động hàng ngàn con tim mỗi lần ông đứng trên tòa giảng.

Đức Giáo hoàng Piô IX tuyên phong Chân phước cho ông vào năm 1864. Và ngày 21 tháng 5 năm 1925 — trong Năm Thánh trọng thể — Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng tôn phong Phêrô Canisiô lên bậc Hiển Thánh, đồng thời công bố ông là Tiến sĩ Hội Thánh — Doctor Ecclesiae. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 21 tháng 12 hằng năm.