Thánh Anrê Nguyễn Kim Thông

Cổ cụ mang một chiếc gông gỗ nặng đè trĩu đôi vai, hai chân xích sắt loảng xoảng theo từng bước đi. Chiếc áo vải thô màu nâu sồng đã rách tả tơi từ những trận đòn nơi công đường mấy tháng trước. Mỗi khi cụ kiệt sức khuỵu xuống, roi mây của quân lính lại quất tới, bắt cụ gượng đứng lên bước tiếp — không phải vì họ căm ghét cụ, mà đơn giản vì đó là mệnh lệnh phải hoàn thành đúng hạn.

Người già ấy không phải một tội phạm nguy hiểm. Ông tên là Anrê Nguyễn Kim Thông, dân trong vùng vẫn quen gọi ông Năm Thuông — nguyên là quan Cai tổng đầy uy tín, đồng thời là Ông Trùm họ đạo Gò Thị, một trong những họ đạo cội rễ của Giáo phận Quy Nhơn. Suốt mấy chục năm, ông đã dùng chính chức quyền và của cải của một vị quan đầu tổng, không phải để vun vén cho riêng mình, mà để làm tấm khiên che chở cho các thừa sai, các chủng sinh, và những người cùng khổ trong vùng. Và khi cơn bão bách hại cuối cùng cũng ập tới, ông đã đón nhận nó bằng chính sự nhẫn nhục đã theo ông suốt cả cuộc đời.

Nguyễn Kim Thông sinh vào khoảng năm 1790 tại làng Gò Thị, thôn Xuân Phương, xã Phước Sơn, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định — một vùng đất nổi tiếng với truyền thống võ học lâu đời, nơi những rặng dừa xanh mướt xen giữa cánh đồng lúa trải dài tới tận chân trời. Ông được rửa tội từ nhỏ, mang tên thánh Anrê, lớn lên trong một gia đình giữ đạo bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Là một thanh niên thông minh, cương trực, khảng khái nhưng cũng rất giàu lòng nhân ái, Anrê Thông theo học chữ Nho từ nhỏ, thông hiểu cả sách vở thánh hiền lẫn phong tục địa phương. Ông lập gia đình với một phụ nữ đạo đức trong họ đạo, sinh được hai người con — cả hai sau này đều dâng mình cho Chúa: người con trai trở thành linh mục, mang tên cha Nguyễn Kim Thủ, còn người con gái gia nhập một dòng tu nữ. Bằng sự cần cù và tính toán khéo léo, ông gây dựng được một cơ nghiệp nông nghiệp và buôn bán khá giả — nhưng khác với nhiều người giàu có cùng thời, ông chưa bao giờ dùng của cải ấy để cậy quyền ỷ thế. Mỗi khi trong vùng gặp mất mùa, hạn hán, chính ông là người đứng ra mở kho phát chẩn cứu đói cho dân làng, không phân biệt lương hay giáo.

Nhờ tài năng, đức độ và uy tín ấy, dân chúng và cả triều đình đã công cử ông làm quan Cai tổng — người đứng đầu một tổng gồm nhiều làng xã. Dưới sự cai quản liêm chính của ông, trộm cướp trong vùng bị dẹp yên, người nghèo được che chở, cả lương lẫn giáo đều kính trọng gọi ông bằng cái tên thân mật: “cụ Cai Thông”. Cùng lúc, giáo dân họ đạo Gò Thị cũng tín nhiệm bầu ông làm Ông Trùm — người đứng đầu ban hành giáo, biến ông thành chiếc cột cái vững chắc chống đỡ cho cả một họ đạo lớn.

Suốt thập niên 1840 và 1850, dưới các triều Thiệu Trị rồi Tự Đức, những sắc lệnh cấm đạo ngày càng siết chặt, biến các tỉnh miền Trung thành tâm điểm của những cuộc lùng bắt gắt gao nhất. Xứ đạo Gò Thị, với vị trí nằm khuất giữa những rặng dừa và cánh đồng lúa bạt ngàn, đã trở thành một trong những trung tâm hoạt động bí mật quan trọng nhất của Tòa Đại diện Tông tòa Đông Đàng Trong — tiền thân của Giáo phận Quy Nhơn ngày nay.

Với tư cách vừa là quan Cai tổng vừa là Ông Trùm, Anrê Thông đã khéo léo dùng chính vị thế của mình để che chắn cho cả một mạng lưới đức tin đang hoạt động ngầm:

• ông bí mật đón tiếp, nuôi giấu Đức cha Stéphane Cuénot — người Việt quen gọi Đức cha Thể — vị Giám mục đại diện Tông tòa đang bị truy lùng ráo riết;
• ông che chở cho một chủng viện nhỏ hoạt động kín đáo ngay tại Gò Thị, nuôi dạy hàng chục chủng sinh và thầy giảng;
• ông bảo bọc một cộng đoàn nữ tu Mến Thánh Giá cũng đang ẩn náu trong vùng.

Mỗi khi có tin quan quân sắp về khám xét, chính ông là người kịp thời báo động để các thừa sai và đồ phụng tự được di tản an toàn vào rừng sâu trước khi trời sáng.

Ông thường dặn dò con cháu và giáo dân trong họ một điều mà cả cuộc đời ông đã minh chứng: của cải trần gian rồi sẽ tan như mây khói, chức quyền chỉ là chiếc áo mặc tạm bên ngoài — chỉ có lòng trung thành với Chúa và với Giáo hội mới là điều đáng giữ đến cùng.

Đầu năm 1855, nhận được tin báo, quan tuần phủ Bình Định lập tức điều hàng trăm binh lính vây kín làng Gò Thị. Quân lính lục soát khắp chủng viện và tu viện. Đức cha Cuénot cùng các chủng sinh đã kịp trốn thoát trong đêm. Nhưng quân lính đã ập vào tư dinh, bắt giữ quan Cai tổng Anrê Thông cùng bốn chức việc khác trong ban hành giáo.

Khi chiếc gông được tra vào cổ ông, người nhà và giáo dân đã ùa ra, khóc lóc, định dùng cả tiền bạc lẫn gậy gộc để giành lại ông. Nhưng ông giơ tay ngăn lại:

“Anh em và con cháu hãy bình tĩnh. Đừng làm điều gì trái phép nước. Suốt đời cha, cha đã phục vụ triều đình và phục vụ họ đạo bằng lương tâm ngay thẳng. Nay nếu Chúa muốn cha phải mang gông cùm vì danh Người, cha xin vui lòng đón nhận. Mọi người hãy về lo việc gia đình, giữ đạo cho vững vàng và cầu nguyện cho cha.”

Rồi ông để mặc quân lính trói tay, khóa xích, áp giải về nhà giam tỉnh Bình Định.

Tại công đường Bình Định, nhiều quan chức vốn từng là bạn đồng liêu, từng kính nể sự thanh liêm của ông suốt bao năm, đã tìm cách nới tay. Quan tuần phủ mời ông ngồi, ân cần khuyên giải:

“Thưa quan Cai, chúng tôi biết ngài là bậc thân hào đức độ, cả đời giúp ích cho dân cho nước. Việc ngài chứa chấp đạo trưởng là việc lớn, triều đình không thể làm ngơ. Nhưng chúng tôi nể tình ngài tuổi cao sức yếu: ngài chỉ cần tuyên bố bỏ đạo, hoặc cho người khiêng ngài bước qua cây Thập Giá một lần thôi, chúng tôi sẽ lập tức làm sớ xin vua tha bổng và phục hồi chức tước cho ngài.”

Ông quỳ thẳng người, nhìn thẳng vào các quan, đáp lại bằng khí phách của một người đã sống trọn một đời chính trực:

“Bẩm các quan lớn, tôi đã hơn sáu mươi tuổi rồi, danh vọng chức tước trần gian đối với tôi chẳng còn nghĩa lý gì nữa. Suốt hơn sáu mươi năm qua, tôi đã tôn thờ Thiên Chúa là Đấng dựng nên tôi, và tôi một lòng trung nghĩa với vua quan. Tôi chưa từng làm điều gì gian dối hại dân hại nước. Cây Thập Giá là biểu tượng thánh thiêng nơi Đấng Cứu Độ tôi đã chịu chết vì tôi; tôi tôn thờ và kính lạy Người, làm sao tôi dám giẫm đạp lên Đấng là nguồn sống của linh hồn tôi? Các quan muốn chém muốn giết thân xác già nua này thì cứ việc, chứ tôi quyết không bao giờ chối bỏ Thiên Chúa của tôi.”

Lời khuyên dụ thất bại, để làm vừa lòng triều đình Huế, các quan hạ lệnh tra tấn: lột trần áo ngoài, trói vào cọc gỗ, đánh đòn bằng roi mây gai, dùng kìm kẹp thịt, ép ông bước qua thập giá. Nhưng đòn roi không lay chuyển nổi ý chí của người đã ở tuổi lục tuần này. Ông cắn răng chịu đựng trong thinh lặng cầu nguyện. Thấy ông đã quá già yếu để có thể chịu thêm những trận đòn tiếp theo, quan án đành làm sớ tâu về kinh đô, xin án lưu đày biệt xứ chung thân, đày ông vào tận Vĩnh Long — một vùng đất xa lạ cách quê nhà Gò Thị hàng ngàn cây số về phương Nam.

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X tuyên phong Chân phước cho quan Cai tổng Anrê Nguyễn Kim Thông. Và ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong ngài lên bậc Hiển thánh, cùng với một trăm mười sáu vị Tử đạo Việt Nam khác, tại Quảng trường Thánh Phêrô. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 15 tháng 7 hằng năm.