Chân phước Anrê Phú Yên

Đứng cạnh ngài là một người đàn ông lớn tuổi hơn nhiều, nước mắt lưng tròng — linh mục Alexandre de Rhodes, người Việt quen gọi bằng cái tên thân thuộc: cha Đắc Lộ. Suốt ba năm qua, ông đã là người thầy, người cha thiêng liêng của chàng trai đang quỳ trước mặt mình. Giờ đây, ông chỉ có thể đứng nhìn, không thể làm gì hơn.

“Hỡi anh chị em, đối với Chúa Giêsu là Đấng Cứu Độ chúng ta, chúng ta hãy lấy tình yêu để đáp lại tình yêu. Người đã chịu chết vì chúng ta, chúng ta hãy sẵn lòng hiến dâng sự sống vì Người. Hãy giữ nghĩa cùng Chúa Giêsu cho đến hết hơi, cho đến trọn đời.”

Ngài tên là Anrê — người Việt Nam sau này vẫn quen gọi bằng cái tên gắn liền với quê hương mình: Anrê Phú Yên. Ngài là vị tử đạo tiên khởi của Giáo hội Công giáo Việt Nam — người đầu tiên trong số hàng trăm ngàn chứng nhân đức tin sẽ nối gót ngài trong suốt hơn ba thế kỷ tiếp theo, trong đó có một trăm mười bảy vị đã được tôn phong hiển thánh, và biết bao người khác mà tên tuổi chỉ còn lại trong ký ức của những họ đạo nhỏ bé nơi họ từng sống và chết.

Anrê sinh vào khoảng năm 1625 tại một làng nhỏ thuộc tỉnh Phú Yên — khi ấy là vùng đất cực nam của xứ Đàng Trong, nơi biên giới với vương quốc Chăm Pa cũ chỉ mới lùi lại chưa lâu. Sử sách không lưu lại tên khai sinh của ngài trước khi chịu phép Rửa Tội. Ngài là con út trong một gia đình nghèo nhưng giữ nếp sống đạo đức; cha ngài mất sớm, để lại ngài lớn lên trong vòng tay của người mẹ hiền tên Joanna.

Nhận thấy nơi cậu thiếu niên này một trí tuệ sắc bén — học một biết mười — cùng một tâm hồn trong sáng hiếm có, cha Đắc Lộ đã xin phép người mẹ để nhận Anrê làm môn đệ, đưa cậu về Hội An nuôi dạy. Tại đó, Anrê say mê học chữ Nho, học thứ chữ Quốc ngữ còn đang trong giai đoạn phôi thai — chính cha Đắc Lộ là một trong những người có công lớn định hình nó — và học cả tiếng Latinh. Cậu phục vụ bàn thánh với một sự trang nghiêm khiến người lớn xung quanh cũng phải để ý.

Năm 1644, chúa Nguyễn Phúc Lan ở Đàng Trong, dưới sự xúi giục của một số quan lại và thương gia ngoại quốc vốn có lợi ích riêng trong việc loại bỏ ảnh hưởng của các thừa sai, bắt đầu chuyển sang thái độ nghi kỵ gay gắt với đạo Công giáo. Tháng 7 năm ấy, một viên quan trấn thủ mới được cử đến cai quản vùng Quảng Nam — sử sách ghi lại tên ông là Nghè Bộ — mang trong mình một sự thù ghét đạo rõ rệt và quyết tâm dẹp bỏ nó khỏi địa hạt mình cai quản.

Ngày 25 tháng 7 năm 1644, viên quan trấn thủ hạ lệnh cho một toán quân có vũ trang ập vào nơi trú ngụ của cha Đắc Lộ tại Kẻ Chàm, với mục tiêu chính là bắt giữ một thầy giảng lớn tuổi và có tiếng hơn — thầy Inhaxiô. Nhưng cả cha Đắc Lộ lẫn thầy Inhaxiô khi ấy đều đang đi làm mục vụ ở nơi khác. Trong căn nhà trọ đơn sơ, chỉ có một mình thầy giảng trẻ tuổi Anrê đang ngồi cặm cụi đọc sách.

Quân lính lục soát khắp nơi, cướp phá đồ đạc thờ tự. Một tên lính túm lấy thầy Anrê, quát hỏi: “Thầy Inhaxiô đâu? Cố đạo Tây Dương đâu?” Thầy Anrê bình thản đáp:

“Các ngài đi vắng rồi; ở đây chỉ có một mình tôi thôi.”

Tên lính dí gươm vào cổ ngài, đe dọa sẽ chém đầu ngài thay thế nếu không chỉ ra chỗ trốn của những người kia.

Khi cha Đắc Lộ trở về và hay tin người học trò nhỏ của mình đã bị bắt thay cho chính ông, nỗi đau đớn của vị thừa sai già gần như không thể diễn tả bằng lời. Ông vội chạy đến dinh quan trấn thủ, xin được nộp mình thay cho Anrê, nhưng lời xin ấy bị từ chối. Nhờ sự can thiệp của một số quan chức có cảm tình, cha Đắc Lộ được phép vào phòng giam thăm người học trò lần cuối.

Trong bóng tối ngục tù, người cha thiêng liêng và người con đỡ đầu ôm chầm lấy nhau. Nhưng khác hẳn với nỗi đau buồn hằn rõ trên gương mặt cha Đắc Lộ, thầy Anrê lại tràn đầy một niềm vui mà chính người thầy của mình cũng phải kinh ngạc. “Thưa cha, cha đừng khóc,” thầy nói, nắm chặt tay cha Đắc Lộ.

“Con tạ ơn Chúa vì Người đã ban cho con một ơn phúc quá đỗi lớn lao là được mang gông cùm vì danh Người. Xin cha hãy cầu nguyện cho con được trung kiên đến giọt máu cuối cùng.”

Đêm 25 rạng sáng 26 tháng 7 năm 1644 là đêm canh thức cuối cùng của người thầy giảng mười chín tuổi. Ngài quỳ suốt đêm trong ngục tối, lần chuỗi Mân Côi tạ ơn Chúa và Đức Mẹ. Một vài giáo dân liều mình lén vào thăm, không cầm được nước mắt. Thầy Anrê nhìn họ, ánh mắt đầy yêu thương, khuyên nhủ:

“Anh chị em đừng khóc vì tôi. Hãy tạ ơn Chúa đã cho xứ sở chúng ta có người được đổ máu làm chứng cho Người. Anh chị em hãy giữ vững đức tin, hãy yêu thương nhau, và hãy nhớ rằng sự sống đời này chỉ là tạm bợ, sự sống đời sau trên Thiên Đàng mới là vĩnh cửu.”

Sáng ngày 26 tháng 7, quan trấn thủ Nghè Bộ công bố án tử hình. Chiều hôm ấy, đoàn áp giải điệu thầy Anrê ra bãi đất trống ngoài cổng thành Kẻ Chàm. Thầy bước đi vững vàng, gương mặt vẫn giữ nguyên nét tươi tắn từ đêm hôm trước. Cha Đắc Lộ cùng hàng trăm giáo dân lặng lẽ đi theo sau.

Ngày 5 tháng 3 năm 2000, trong Năm Thánh Đại Toàn Xá, tại Quảng trường Thánh Phêrô ở Rôma, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã tôn phong Anrê Phú Yên lên bậc Chân phước, đồng thời công bố ngài là quan thầy của giới giáo lý viên Công giáo Việt Nam. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 26 tháng 7 hằng năm. Tại Việt Nam, đền thánh mang tên ngài được xây dựng tại Mằng Lăng, tỉnh Phú Yên — chính họ đạo quê hương ngài — và tại Phước Kiều, tỉnh Quảng Nam, gần nơi ngài đã đổ giọt máu cuối cùng. Cách nhà thờ Mằng Lăng chừng hai cây số, tại một địa điểm mang tên Lò Giấy, vẫn còn lưu giữ những thánh tích liên quan đến người thầy giảng trẻ tuổi ấy.