Thánh Augustinô Hippo

Hành trình cuộc đời của ngài là một cuộc vượt qua giông bão phi thường: từ một đứa con ngỗ nghịch làm tan nát trái tim người mẹ hiền Mônica suốt ba mươi năm, một chàng thanh niên chìm đắm trong lạc thú nhục dục và lạc bước vào mê hồn trận của tà thuyết, để rồi bị ân sủng của Thiên Chúa “bắt phục”, biến đổi thành một cột trụ đức tin sừng sững bảo vệ Hội Thánh giữa cảnh đế chế La Mã sụp đổ tan tành.

Không có một cuộc đời nào trong lịch sử Giáo hội được chính đương sự kể lại tỉ mỉ, thành thật và đau đớn đến thế. Nhờ đó, hơn một ngàn sáu trăm năm sau, chúng ta vẫn có thể ngồi bên cạnh Augustinô, dõi theo từng bước chân lầm lạc rồi trở về của ngài, như thể đang đọc nhật ký của một người bạn.

Aurelius Augustinus sinh ngày 13 tháng 11 năm 354 tại thành phố Thagaste, thuộc miền Bắc Phi, nay là Souk Ahras, đất nước Algérie — một thị trấn nhỏ nằm trên cao nguyên khô cằn, cách bờ biển Địa Trung Hải chừng một trăm cây số, nơi những đồi ô liu và ruộng lúa mì trải dài dưới cái nắng gay gắt của châu Phi La Mã. Cha ngài là ông Patricius, một viên chức ngoại giáo nóng tính; mẹ ngài là thánh nữ Mônica — một phụ nữ Kitô giáo với đức tin kiên cường và lòng nhẫn nại phi thường.

Lớn lên, Augustinô bộc lộ một trí tuệ nhạy bén, xuất chúng. Ngài say mê văn chương Latinh, đặc biệt là các thi phẩm của Virgil và thuật hùng biện của Cicero. Nhận thấy tài năng của con, cha mẹ đã gom góp tiền của gửi ngài lên kinh thành Carthago — trung tâm văn hóa và ăn chơi bậc nhất Bắc Phi thời bấy giờ — để theo học ngành tu từ học.

Tại Carthago, chàng sinh viên trẻ tuổi đã nhanh chóng bị cuốn vào lối sống buông thả, thác loạn của chốn phồn hoa. Ngài chung sống như vợ chồng với một người phụ nữ không làm hôn thú suốt mười lăm năm và sinh được một người con trai đặt tên là Adeodatus, nghĩa là “Quà tặng của Thiên Chúa”.

Sau này, trong tác phẩm Tự Thuật, Confessiones, Augustinô đã dành nhiều trang viết đau đớn để phân tích tâm lý tội lỗi thuở thiếu thời qua biến cố ăn trộm lê: ngài cùng đám bạn trèo vào vườn nhà hàng xóm rung cây trộm một gánh lê chín mộng rồi đem quẳng cho lợn ăn. Ngài nhận ra rằng mình ăn trộm không phải vì đói khát hay thèm thuồng trái lê, mà vì một sự thỏa mãn bệnh hoạn muốn làm điều cấm đoán. Đó chính là bản chất sâu xa của tội lỗi: sự kiêu ngạo muốn tự biến mình thành chúa tể để thách thức lề luật của Thiên Chúa. Một hành động vặt vãnh của tuổi thiếu niên, thế mà nhiều thập niên sau, vị giám mục già vẫn còn dừng lại phân tích từng động cơ ẩn giấu bên trong nó — như thể chính chi tiết nhỏ bé ấy lại soi rọi chân thực nhất về sự sa ngã của cả loài người.

Biết tin con sa vào tà giáo, thánh Mônica đau đớn đến nghẹn ngào, đêm ngày đổ nước mắt cầu nguyện cho con. Có lần bà tìm đến một vị giám mục thánh thiện để xin ngài khuyên bảo con trai mình, nhưng vị giám mục chỉ mỉm cười an ủi bà bằng một câu nói mà sau này trở thành lời tiên tri:

“Đứa con của biết bao giọt nước mắt như thế không thể nào hư mất được đâu!”

Năm 384, nhờ tài năng hùng biện trác tuyệt, ngài được bổ nhiệm làm giáo sư tu từ học hoàng gia tại thành phố Milano — trung tâm quyền lực của đế chế La Mã phương Tây. Mọi danh vọng, tiền tài và tương lai xán lạn đã mở toang trước mắt người thanh niên ba mươi tuổi.

Cùng lúc đó, thánh Mônica cũng lặn lội vượt biển sang tận Milano tìm con. Nhìn thấy tấm gương hy sinh thánh thiện của mẹ và nghe biết đời sống khổ hạnh của các đan sĩ nơi sa mạc Ai Cập qua lời kể của bạn hữu, tâm hồn Augustinô rơi vào một cuộc nội chiến giằng xé dữ dội: lý trí ngài đã hoàn toàn nhận ra chân lý Kitô giáo, nhưng ý chí ngài vẫn bị xích xiềng của những đam mê nhục dục níu kéo. Ngài từng thốt lên lời cầu nguyện nửa vời:

“Lạy Chúa, xin ban cho con sự trong sạch, nhưng xin đừng ban ngay bây giờ!”

Ngỡ là tiếng Chúa phán, Augustinô bật dậy, chạy lại chiếc bàn nơi người bạn Alypius đang ngồi, mở bừa cuốn Thư của thánh Phaolô ra. Đoạn văn đầu tiên đập vào mắt ngài là chương 13 thư gửi tín hữu Rôma:

“Chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như giữa ban ngày, không chè chén say sưa, không mê đắm dâm ô, không cãi cọ ghen tương; nhưng hãy mặc lấy Chúa Giêsu Kitô, và đừng lo toan thỏa mãn những dục vọng xác thịt nữa!”

Đêm Canh thức Phục Sinh năm 387, tại nhà thờ chính tòa Milano, chính tay thánh Ambrôsiô đã cử hành phép Rửa Tội cho Augustinô cùng người con trai Adeodatus và người bạn thân Alypius. Giọt nước mắt hơn ba mươi năm của thánh Mônica đã trổ sinh hoa trái cứu rỗi.

Sau khi mẹ qua đời tại bến cảng Ostia trên đường hồi hương, Augustinô trở về quê nhà Thagaste miền Bắc Phi. Ngài bán sạch gia tài thừa kế của cha đem chia cho người nghèo, cùng một nhóm bạn hữu lập nên một cộng đoàn nhỏ sống đời chiêm niệm, khó nghèo và học hỏi Lời Chúa — đặt nền móng cho Tu Luật Thánh Augustinô sau này.

Năm 395, ngài được tấn phong giám mục phó, và không lâu sau đó kế vị làm Giám mục chính tòa thành Hippo suốt ba mươi lăm năm cho đến ngày lìa đời.

Ngôi nhà giám mục của ngài biến thành một đan viện cho các linh mục cùng chung sống khó nghèo: ăn chung một bàn, không có tài sản riêng, mặc áo quần đạm bạc và hằng ngày mở cửa chia sẻ thức ăn cho người nghèo đói. Ngài là một người cha tận tụy: ngày ngày giảng Lời Chúa cho giáo dân, ngồi tòa hòa giải những tranh chấp kiện tụng thế tục của dân thành từ sáng sớm đến tối mịt, và đêm về lại chong đèn viết sách bảo vệ đức tin. Ngôi thánh đường nơi ngài từng thi hành mục vụ — mà dân chúng thời ấy vẫn gọi là Basilica Pacis, Vương cung thánh đường Hòa Bình — cùng khu phố cổ đại của Hippo Regius, nay vẫn còn hiện diện dưới dạng những phế tích: nền quảng trường lát đá, nhà tắm công cộng, rạp hát và cả một giếng rửa tội cổ xưa, nằm rải rác giữa những khóm hoa dại và cây ô liu trên một khoảnh đất rộng nhìn ra biển.

Suốt ba thập niên làm giám mục, ngòi bút của Augustinô đã trở thành chiếc khiên vững chắc bảo vệ Giáo hội trước những cơn cuồng phong của các tà thuyết.

Chống phái Donatist: một phong trào ly giáo khắt khe ly khai ở Bắc Phi, chủ trương rằng hiệu lực của các bí tích phụ thuộc vào sự thánh thiện luân lý của thừa tác viên. Augustinô đã giải thích rõ ràng rằng chính Đức Kitô là Đấng cử hành bí tích tối thượng; thừa tác viên dẫu có bất toàn, tội lỗi thì bí tích vẫn sinh hoa trái nhờ quyền năng của Thiên Chúa, Ex opere operato. Ngài nhấn mạnh sự hiệp nhất và đức ái của Hội Thánh hoàn vũ.

Chống phái Pelagius: Pelagius chủ trương con người có thể tự mình đạt tới sự cứu độ bằng ý chí tự do mà không cần đến ân sủng của Chúa. Augustinô đã dùng toàn bộ chiều sâu thần học để khẳng định rằng sau tội nguyên tổ, bản tính con người đã bị thương tổn sâu sắc; nếu không có ân sủng nhưng không của Chúa Kitô đi bước trước và nâng đỡ, con người hoàn toàn bất lực không thể làm được việc lành nào để được cứu rỗi. Nhờ công trình này, ngài được tôn vinh là “Tiến sĩ của Ân Sủng”, Doctor Gratiae.

Ngài để lại cho nhân loại hơn một ngàn bài giảng, hàng trăm bức thư và các kiệt tác thần học kinh điển. “Tự Thuật”, Confessiones: cuốn tự truyện tâm linh sâu sắc bậc nhất mọi thời đại, nơi ngài lột trần mọi tội lỗi của đời mình để làm nổi bật lòng thương xót vô biên của Thiên Chúa. “Về Chúa Ba Ngôi”, De Trinitate: tác phẩm thần học đỉnh cao khám phá mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi qua hình ảnh tâm linh của con người — trí nhớ, trí hiểu và ý muốn. “Thành Đô Thiên Chúa”, De Civitate Dei: được viết sau khi kinh thành Rôma bị quân man di Visigoth cướp phá năm 410. Ngài trình bày triết học lịch sử vĩ đại: có hai thành đô được xây dựng bởi hai tình yêu đối nghịch nhau — “Thành đô trần thế” được xây trên tình yêu bản thân đến mức khinh dể Thiên Chúa; và “Thành đô Thiên Chúa” được xây trên tình yêu Thiên Chúa đến mức quên mình. Mọi đế chế trần gian rồi sẽ sụp đổ, chỉ có Thành đô của Thiên Chúa là trường tồn vĩnh cửu.

Mùa hè năm 430, đoàn quân man di Vandal tràn qua eo biển Gibraltar, giày xéo miền Bắc Phi bằng bạo lực và cướp bóc. Chúng tiến đến bao vây thành phố Hippo suốt nhiều tháng ròng. Nạn đói, dịch bệnh và tiếng gươm giáo bao trùm khắp thành phố.

Giữa cảnh tang tóc ấy, vị giám mục già bảy mươi sáu tuổi ngã bệnh sốt nặng. Biết mình sắp về nhà Cha, ngài xin người ta chép các Thánh Vịnh Sám Hối của vua Đavít thành những chữ thật lớn, dán lên bốn bức tường quanh giường bệnh. Ngài nằm đó, đăm đăm nhìn lên các câu thánh vịnh sám hối, đọc đi đọc lại trong nước mắt tạ tội. Ngài xin mọi người để ngài ở lại một mình trong mười ngày cuối cùng để hoàn toàn kết hiệp với Chúa.

Kỳ diệu thay, sau khi thành Hippo thất thủ và bị phóng hỏa thiêu rụi, thư viện với toàn bộ các tác phẩm vô giá của ngài vẫn được bảo toàn nguyên vẹn một cách lạ lùng giữa biển lửa! Gần một ngàn năm trăm năm sau, vào cuối thế kỷ mười chín, ngay trên ngọn đồi nhìn xuống phế tích Hippo Regius và nền móng cũ của Vương cung thánh đường Hòa Bình, một vương cung thánh đường mới mang tên ngài đã được khởi công xây dựng từ năm 1881, hoàn thành năm 1900 và cung hiến năm 1914 — để cho đến hôm nay, tại chính mảnh đất Bắc Phi nơi ngài đã sống, đã giảng dạy và đã trút hơi thở cuối cùng giữa vòng vây quân thù, tiếng chuông nhà thờ vẫn còn ngân vang mỗi ngày, như một lời khẳng định rằng Thành Đô Thiên Chúa mà ngài viết đến vẫn trường tồn qua mọi cuộc tàn phá của lịch sử.

Đức Giáo hoàng Bôniphaciô VIII đã tôn phong ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh vào năm 1298. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 28 tháng 8 hằng năm, ngay sau ngày lễ mẹ ngài là thánh Mônica.