Thánh Gioan Berchmans

Thế nhưng, cuộc đời của Gioan Berchmans lại mở ra một con đường hoàn toàn ngược lại: một chàng thanh niên không để lại bất kỳ phép lạ nhãn tiền nào khi còn sống, chưa từng bước chân sang những xứ sở truyền giáo xa xôi ngàn dặm, và cũng không nắm giữ bất kỳ một chức vụ rực rỡ nào trong Giáo hội.

Anh bước đi giữa những bổn phận hằng ngày của một chủng sinh trẻ tuổi: từ việc học hành, quét dọn, lần chuỗi hạt đến nụ cười nở trên môi khi gặp gỡ bạn bè. Chính sự trung tín tuyệt đối trong từng điều nhỏ nhặt ấy đã biến cuộc đời ngắn ngủi hai mươi hai năm của anh thành một viên ngọc sáng ngời nơi vườn hoa các thánh.

Jan Berchmans, tiếng Việt quen gọi là Gioan Berchmans, cất tiếng khóc chào đời ngày 13 tháng 3 năm 1599 tại thị trấn Diest, thuộc vùng Flanders, nay là đất nước Bỉ — một thị trấn cổ với những dãy nhà gạch nung đỏ soi bóng xuống dòng kênh đào, nơi con phố nhỏ mang tên anh ngày nay vẫn còn ngôi nhà mang biển hiệu “Gulden Maan” (Vầng Trăng Vàng), chính là nơi anh đã chào đời. Cha anh là ông John Charles Berchmans, một người thợ đóng giày nghèo kiêm thuộc da; mẹ là bà Elizabeth van den Hove, một phụ nữ đạo đức, nề nếp. Gia đình có năm người con, sống nhờ vào sức lao động chân tay cần mẫn từ sáng sớm đến tối mịt.

Ngay từ thuở ấu thơ, Gioan đã phải đối diện với gánh nặng gia đình: người mẹ hiền mắc phải căn bệnh bại liệt hiểm nghèo, nằm liệt giường suốt nhiều năm ròng. Cậu bé Gioan vừa chăm chỉ đến trường làng học chữ, vừa trở thành đôi tay đắc lực phụ giúp cha: em túc trực bên giường bệnh của mẹ, lau rửa, đút từng thìa cháo, chăm sóc các em nhỏ và làm những công việc vặt trong xưởng giày của cha.

Cảnh nhà túng thiếu đến mức người cha từng có ý định cho Gioan nghỉ học sớm để đi học nghề kiếm tiền phụ giúp gia đình. Thế nhưng, lòng khao khát dâng mình cho Chúa làm linh mục của cậu bé đã khiến các vị linh mục trong xứ đạo cảm động. Các ngài đã tìm cách giúp đỡ, gửi cậu đến giúp việc nhà xứ và làm gia sư cho các gia đình khá giả tại thành phố Mechelen để đổi lấy cơ hội được tiếp tục theo đuổi con đường học vấn.

Gioan đã lớn lên không phải bằng sự bao bọc chiều chuộng, mà qua sự rèn giũa của sự nghèo khó và tinh thần tự lập. Cậu không hổ thẹn vì xuất thân là con một người thợ đóng giày bần hàn; trái lại, cậu luôn lấy sự cần cù, chân thật và lòng hiếu thảo làm vẻ đẹp đích thực của đời mình.

Năm 1615, các tu sĩ Dòng Tên mở một trường trung học mới tại Mechelen. Gioan Berchmans xin vào học và nhanh chóng trở thành một học sinh xuất sắc, được bạn bè và thầy cô hết mực yêu mến nhờ trí thông minh nhạy bén, tính tình vui tươi, khiêm nhường và luôn sẵn lòng giúp đỡ những bạn học yếu kém.

Khi anh bày tỏ ý định này với gia đình, người cha đã kịch liệt phản đối. Người cha già hy vọng con trai mình sau khi làm linh mục triều sẽ có được một bổng lộc giáo xứ ổn định để giúp đỡ kinh tế cho gia đình đang ngập trong nợ nần. Ông không thể chấp nhận việc con trai mình gia nhập một dòng tu khó nghèo, từ bỏ mọi cơ hội hỗ trợ vật chất cho gia đình. Cha anh thậm chí đã lặn lội đến tận trường học, dùng cả tình cảm phụ tử lẫn những lời trách móc nặng nề để lay chuyển ý định của con.

Trước sự kiên định chan chứa tình yêu của con trai, người cha đã gạt nước mắt chúc lành. Ngày 24 tháng 9 năm 1616, Gioan Berchmans chính thức bước qua cánh cửa nhà tập Dòng Tên tại Mechelen.

Trong cuốn sổ tay thiêng liêng ghi lại những tâm nguyện ngày tuyên khấn lần đầu vào năm 1618, chàng tập sinh mười chín tuổi đã viết một câu châm ngôn giản dị mà sâu sắc:

“Nếu tôi không trở thành vị thánh khi còn trẻ, tôi sẽ chẳng bao giờ trở thành vị thánh được!”

Thế nhưng, con đường nên thánh của anh hoàn toàn không có những cuộc hành xác dị thường. Anh nhận ra rằng Chúa không đòi anh phải làm những điều vượt quá sức mình; Chúa chỉ muốn anh tuân giữ trọn vẹn từng giới luật nhỏ của nhà dòng với một trái tim tràn đầy tình yêu. Anh từng thốt lên một câu nói để đời:

“Sự hãm mình lớn nhất của tôi chính là đời sống chung trong cộng đoàn.”

Gioan luôn mang theo bên mình ba “báu vật” vô giá mà anh gọi là ba điểm tựa nâng đỡ trọn vẹn cuộc đời tu trì:

• cây Thánh Giá nhỏ nhắc nhớ tình yêu tự hiến vô biên của Chúa Giêsu;
• cuốn sách Luật Dòng Tên mà anh luôn trân trọng giữ gìn và thực thi tỉ mỉ từng chi tiết nhỏ;
• và tràng chuỗi Mân Côi biểu trưng cho lòng sùng kính thảo hiếu tuyệt đối dành cho Mẹ Maria.

Anh bảo:

“Với ba điều này, tôi có thể sống thánh thiện và chết bình an ở bất cứ nơi đâu trên trần gian!”

Nơi anh, đức vâng lời không phải là sự ép buộc gượng gạo, mà là niềm vui sướng được làm theo ý Chúa qua bề trên. Anh vui vẻ nhận việc quét dọn cầu thang, rửa chén bát nơi nhà bếp, lau chùi bàn ăn. Dù làm bất cứ việc gì, người ta cũng nhìn thấy trên gương mặt anh một nụ cười rạng rỡ, bình an, như thể anh đang được hầu bàn cho chính Đức Kitô và các Tông đồ năm xưa.

Mùa thu năm 1618, nhận thấy tài năng xuất chúng và nhân đức sáng ngời của Gioan Berchmans, các bề trên quyết định cử anh cùng một người bạn đồng môn lên đường sang Rôma để theo học triết học tại Học viện Rôma, Collegio Romano danh tiếng.

Cuộc hành trình vượt qua dãy núi Alps tuyết phủ dài hàng ngàn cây số được hai người tu sĩ trẻ thực hiện bằng chính đôi chân trần cuốc bộ. Đến Rôma, anh miệt mài học tập triết học, thần học và xuất sắc trong các cuộc tranh luận học thuật.

Thế nhưng, giữa môi trường đại học đỉnh cao ấy, Gioan vẫn giữ trọn sự khiêm hạ tuyệt đối. Anh tình nguyện đi dạy giáo lý cho trẻ em nghèo ngoài phố, thăm viếng các bệnh nhân nơi bệnh viện và ân cần phục vụ các tu sĩ cao niên đau yếu trong tu viện.

Tính tình cởi mở, lòng tốt không biết mệt mỏi và sự nhiệt thành của anh đã khiến mọi người trong học viện trìu mến gọi anh là “thiên thần của cộng đoàn”. Anh có một tài năng đặc biệt: biến những buổi giải trí chung quanh bàn ăn hay giữa giờ ra chơi thành những khoảnh khắc chan chứa niềm vui thánh thiện và sự gắn kết huynh đệ.

Mùa hè năm 1621, sau khi hoàn tất xuất sắc khóa thi tốt nghiệp triết học và được chọn đại diện cho học viện tham gia một cuộc tranh luận thần học lớn, sức khỏe của Gioan Berchmans bỗng suy sụp nhanh chóng. Khí hậu oi bức, ngột ngạt của mùa hè Rôma cùng với những cơn sốt phổi ác tính đã tàn phá thân xác chàng thanh niên.

Ngày 7 tháng 8 năm 1621, anh phải nhập viện xá của tu viện. Bệnh tình tiến triển xấu đi từng ngày, các bác sĩ đều bất lực lắc đầu. Đứng trước cái chết cận kề, Gioan không hề hoảng sợ. Gương mặt anh vẫn rạng ngời một sự bình an thanh khiết.

Khi các thầy đồng môn quỳ quanh giường bệnh khóc thương, Gioan đã cầm lấy cây Thánh Giá, cuốn sách Luật Dòng và tràng chuỗi Mân Côi ép chặt vào ngực. Anh thều thào nói với anh em:

“Đây là ba báu vật thân yêu nhất của tôi; tôi muốn được chết cùng với chúng!”

Khi tin anh qua đời lan ra, toàn thể các giáo sư, sinh viên Học viện Rôma và đông đảo dân chúng đã tuôn đến kính viếng thi hài anh. Người ta không đến để cầu nguyện cho một linh hồn nơi luyện ngục, mà đến để chạm khăn hạt vào thân xác một vị thánh trẻ tuổi đã sống trọn vẹn từng giây phút của cuộc đời. Thi hài anh sau này được an táng tại nhà thờ Thánh Inhaxiô ở Campo Marzio, ngay giữa lòng Rôma, còn riêng trái tim anh, theo tục lệ thời ấy, đã được đưa về lưu giữ tại nhà thờ Dòng Tên ở thành Leuven, quê hương xứ Flanders của anh.

Đức Giáo hoàng Piô IX đã tuyên phong Chân phước cho Gioan Berchmans vào năm 1865, và Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng tôn phong ngài lên bậc Hiển Thánh vào ngày 15 tháng 1 năm 1888. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 13 tháng 8 hằng năm; Dòng Tên kính ngày 26 tháng 11.

Cùng với thánh Luigi Gonzaga và thánh Stanislao Kostka, thánh Gioan Berchmans hợp thành bộ ba “các vị thánh trẻ tuổi vĩ đại của Dòng Tên”, và được đặt làm quan thầy của các em lễ sinh, sinh viên học sinh và giới trẻ Công giáo.