Thánh Gioan Tẩy Giả

Vậy mà từng đoàn người vẫn bỏ chợ, bỏ ruộng, lội bộ cả ngày đường từ Giêrusalem xuống cái vùng đất trũng nóng như lò lửa này, chỉ để đứng nghe ông nói. Ông không hứa cho họ một đời sống dễ chịu hơn. Ông bắt họ nhìn thẳng vào những gì đang cong vẹo trong lòng mình, bắt họ san sẻ áo cơm cho kẻ trắng tay, rồi dìm họ xuống dòng nước lạnh như một nghi thức tẩy trừ tận gốc.

Ở một ngôi làng nhỏ khuất trong vùng đồi núi Giuđê, có một ông tư tế già tên Dacaria, sống cùng người vợ tên Êlisabét. Cả hai đều thuộc dòng dõi tư tế lâu đời, sống ngay thẳng tới mức không ai trong làng chê trách được một điều gì. Nhưng có một nỗi đau họ không thể tự sửa: đã quá nửa đời người mà tay vẫn chưa từng được bồng một đứa con.

Ở cái xã hội Do Thái thời ấy, một người đàn bà hiếm muộn gần như mang một vết nhơ vô hình — người ta thì thầm sau lưng, tin rằng đó là dấu chỉ của một lỗi lầm nào đó chưa được tha. Bao nhiêu năm tháng, hai ông bà chắc đã phải học cách sống chung với những ánh mắt dò xét ấy, học cách nuốt vào trong nỗi tủi hờn mỗi lần nhìn thấy nhà hàng xóm rộn rã tiếng trẻ con.

Rồi một ngày, đến phiên tư tế Dacaria được bốc thăm — trong hàng ngàn tư tế thuộc nhóm Abia, một vinh dự có khi cả đời người chỉ gặp được một lần — bước vào cung thánh dâng hương, nơi chỉ mình ông được phép hiện diện, còn cả đám đông đứng chờ bên ngoài. Giữa làn khói trầm hương nghi ngút, một sứ thần hiện ra, đứng bên phải bàn thờ dâng hương. Dacaria giật thót người, sợ đến mức toàn thân cứng đờ.

Sứ thần trấn an ông: đừng sợ, lời cầu xin của ông đã được nhận, và Êlisabét sẽ sinh một con trai, phải đặt tên là Gioan. Đứa trẻ ấy sẽ nên cao trọng trước mặt Chúa, sẽ đi trước dọn đường cho Đấng Cứu Thế, mang trong mình thần khí và quyền năng của ngôn sứ Êlia thuở xưa.

Ông già bật ra một câu hỏi rất người, chẳng có gì đáng trách:

“Dựa vào đâu mà tôi biết được điều ấy? Vì tôi đã già, và nhà tôi cũng đã lớn tuổi.”

Không phải một lời cãi lại, chỉ là câu hỏi bật ra từ một người đã chờ đợi quá lâu đến mức không còn dám tin vào phép lạ nữa. Nhưng chính câu hỏi ấy khiến ông câm lặng — không thốt nên lời cho tới ngày đứa trẻ chào đời.

Chín tháng câm lặng ấy hẳn đã là những tháng ngày kỳ lạ nhất đời ông: một người tư tế quen giảng giải lề luật cho dân, giờ chỉ còn biết ra dấu, viết chữ, và lắng nghe. Có lẽ chính sự câm lặng bắt buộc ấy đã cho ông thời gian để thấm thấu trọn vẹn điều vừa xảy ra, thay vì vội vàng đem đi kể cho cả làng.

Về quãng đời sau đó, Kinh Thánh gói gọn trong một câu duy nhất: cậu bé lớn lên, tinh thần thêm vững mạnh, rồi sống trong hoang địa cho tới ngày ra mắt dân Israel. Không ai biết cậu rời nhà năm bao nhiêu tuổi, sống ở đâu, ăn gì, ngủ đâu suốt bao năm tháng ấy. Có giả thuyết cho rằng ông từng gia nhập một cộng đoàn khổ tu tên Essênê, sống ẩn dật gần bờ Biển Chết — nhưng đó chỉ là một suy đoán học thuật, không có bằng chứng nào chắc chắn. Sa mạc giữ kín câu chuyện của Gioan, đúng như nó vẫn luôn giữ kín mọi câu chuyện, cho tới ngày sẵn sàng nhả ra một tiếng gầm.

Thánh sử Luca, người viết sử cẩn trọng hiếm có trong số các tác giả Tin Mừng, đã cố định thời điểm Gioan xuất hiện bằng một câu liệt kê tỉ mỉ đến ngạc nhiên: năm thứ mười lăm dưới triều hoàng đế Tibêriô, lúc Phôngxiô Philatô làm tổng trấn xứ Giuđê, Hêrôđê Antipas cai trị Galilê — nhằm khoảng năm 28 đến 29 sau Công nguyên. Ngay giữa lúc cỗ máy quyền lực La Mã đang vận hành trơn tru, từ kinh thành xuống tới từng tỉnh lẻ xa xôi, lời Thiên Chúa lại chọn đáp xuống một kẻ vô danh giữa hoang mạc, chứ không phải nơi cung điện nào.

Bộ dạng ông chẳng có gì khiến người ta nể trọng theo lối thông thường: áo lông lạc đà cứa vào da thịt, dây lưng bằng da thú, bữa ăn là châu chấu chấm mật ong rừng — thứ thực đơn của kẻ sống ngoài lề mọi tiện nghi. Nhưng đứng giữa bãi sông lầy lội, khi hàng trăm người vây quanh hỏi ông phải làm gì để đổi đời, ông không đưa ra một công thức tu đức cao siêu nào cả. Ông trả lời bằng những điều rất tay chân, rất đời: ai có hai áo, hãy cho người không có; ai có gì ăn, cũng làm như vậy. Với đám thu thuế — hạng người bị cả xã hội khinh miệt vì hay ăn chặn của dân — ông chỉ bảo: đừng đòi hơn mức quy định. Với đám lính tráng hay sách nhiễu, dọa dẫm dân lành để moi tiền, ông chỉ bảo: đừng cưỡng đoạt, đừng vu khống, hãy bằng lòng với đồng lương của mình.

Không có gì cao siêu trong những lời ấy. Chỉ là chuyện cơm áo bình thường mà lẽ ra ai sống tử tế cũng phải biết. Nhưng có lẽ chính vì đơn giản đến thế mà nó chạm được vào lòng người: sám hối, với Gioan, không phải một cảm xúc lâng lâng khi vừa bước lên khỏi dòng nước, mà là chuyện san sẻ miếng ăn, chuyện giữ mình liêm chính giữa một công việc dễ sinh lòng tham.

Người ta bắt đầu rỉ tai nhau, không giấu nổi hy vọng: hay đây chính là Đấng Mêsia mà cả dân tộc đã chờ đợi từ bao đời? Gioan dập tắt ngay ý nghĩ đó, không để mình bị cuốn theo một chút nào. Ông chỉ tay về phía sau lưng mình:

“Có Đấng quyền năng hơn tôi đang đến, tôi không đáng cúi xuống cởi quai dép cho Người. Tôi làm phép rửa cho anh em bằng nước, còn Người sẽ làm phép rửa bằng Thánh Thần và lửa.”

Rồi một hôm, giữa hàng dài người đang chờ đến lượt mình bước xuống nước, có một người từ Nazareth lặng lẽ tiến đến. Gioan nhìn thấy, và có gì đó trong ông khựng lại.

“Chính tôi mới cần được Ngài làm phép rửa, thế mà Ngài lại đến với tôi sao?”

— ông thốt lên, cố ngăn cản. Nhưng người ấy chỉ đáp gọn, điềm tĩnh: “Bây giờ cứ thế đã, vì chúng ta nên làm như vậy để giữ trọn đức công chính.”

Rồi trời mở ra. Có gì đó tựa như một cánh chim bồ câu đáp xuống, và một tiếng nói từ trên cao vọng xuống, chỉ vừa đủ cho những ai đứng gần: “Đây là Con yêu dấu của Ta, Ta hài lòng về Người.” Người viết Tin Mừng thứ tư còn giữ lại một câu khác Gioan thốt ra ngay hôm sau, khi thấy người ấy đi ngang qua từ xa:

“Đây là Chiên Thiên Chúa, Đấng xóa bỏ tội trần gian.”

Hai môn đệ đang đứng cạnh Gioan nghe câu ấy liền lặng lẽ bỏ thầy mình mà đi theo người lạ. Một trong hai người đó là Anrê. Ngay hôm ấy, Anrê chạy đi tìm anh trai mình là Simon, dẫn anh đến gặp người thầy mới — khởi đầu cho cả một chuỗi những cuộc gặp gỡ sẽ làm thay đổi lịch sử.

Không có chút cay đắng nào trong câu nói ấy. Nghe tựa như một tiếng thở phào nhẹ nhõm của một người vừa hoàn thành xong phần việc được giao, không còn gì phải giữ lại cho riêng mình nữa.

Gió khô rát bắt đầu thổi mạnh hơn qua vùng núi đá phía đông Biển Chết. Ở đó, trên một mỏm núi dựng đứng, ba bề là vực sâu hun hút, sừng sững một pháo đài mang cái tên khá dữ dằn: Machaerus — nghĩa đen là “pháo đài đen”. Từ trên đỉnh, người ta có thể phóng tầm mắt thấy cả Giêrusalem, thấy Giêricô, thấy pháo đài Masada xa tít mù khơi. Hêrôđê Đại Đế, cha của Antipas, từng cho xây ở đây một cung điện lộng lẫy theo lối La Mã: có vườn cảnh, có bồn tắm kiểu Rôma, có phòng tiệc kiểu triclinium để tân khách nằm dài mà ăn uống xa hoa. Ngay bên dưới cung điện ấy, đục sâu vào lòng đá, là những hầm ngục tối tăm, ẩm thấp.

Gioan bị nhốt ở đó. Lý do trực tiếp: ông đã dám công khai vạch mặt Hêrôđê Antipas vì tội cưới bà Hêrôđia — vợ của chính anh trai mình, Hêrôđê Philípphê. Theo Luật Môsê ghi trong sách Lêvi, việc lấy vợ của anh em ruột là một điều ô uế, bị cấm rõ ràng. Để cưới được Hêrôđia, Antipas còn phải ruồng bỏ người vợ trước — công chúa Pha-sa-ê-lít, con gái vua Arêta IV xứ Nabatê — một quyết định sau này còn kéo theo hậu quả chính trị nặng nề: vua cha Arêta nổi giận, phát động một cuộc chiến khiến quân đội của Antipas đại bại. Sử gia Do Thái Josephus, người viết sử cùng thời, còn ghi thêm rằng chính Hêrôđê giam Gioan vì sợ ảnh hưởng của ông trên dân chúng có thể biến thành một cuộc nổi dậy. Vậy là hai động cơ — mối thù riêng của một người đàn bà bị vạch trần, và nỗi sợ chính trị của một ông vua đa nghi — cùng khép chặt quanh một con người.

Nằm trong bóng tối ẩm mốc bên dưới sàn đá hoa cương của kẻ giam cầm mình, thỉnh thoảng Gioan vẫn nghe được tin tức về những việc người mình từng làm phép rửa đang làm ngoài kia — chữa bệnh, trừ quỷ, giảng dạy giữa đám đông. Ông sai môn đệ đến hỏi thẳng một câu, không vòng vo, không giữ ý:

“Thầy có phải là Đấng phải đến không, hay chúng tôi còn phải chờ ai khác?”

Đó là một câu hỏi lạ lùng đến từ chính miệng người từng khẳng định chắc nịch bên bờ sông năm nào. Có lẽ trong cảnh giam cầm, khi thời gian trôi chậm và hy vọng mòn dần theo từng ngày ẩm thấp không ánh sáng, ngay cả một vị ngôn sứ cũng có quyền dao động. Kinh Thánh không vẽ thêm gì về nỗi giằng xé ấy trong lòng ông, chỉ để nó nằm đó, trần trụi, không giải thích, không tô vẽ.

Đức Giêsu không hề trách móc câu hỏi ấy. Người bảo các sứ giả cứ về thuật lại đúng những gì mắt thấy tai nghe: người mù được thấy, người què đi được, người phong hủi được sạch, người điếc được nghe, người chết sống lại, người nghèo được nghe loan báo Tin Mừng. Rồi khi đoàn người vừa quay đi, Người ngoảnh sang đám đông đang đứng đó, nói một câu khiến ai nấy sững sờ:

“Tôi nói thật với anh em, trong số phàm nhân đã lọt lòng mẹ, chưa từng có ai cao trọng hơn ông Gioan Tẩy Giả.”

Sinh nhật nhà vua năm đó, yến tiệc được bày biện linh đình ngay trên đỉnh Machaerus, rượu chảy tràn, quan khách cười nói rôm rả trong ánh đèn dầu. Con gái riêng của Hêrôđia — sau này truyền thống gọi tên là Salômê — bước ra giữa sảnh tiệc múa một điệu khiến Hêrôđê ngất ngây đến mức buột miệng thề trước bàn dân thiên hạ: nàng muốn xin gì, ta cũng cho, dù là nửa giang sơn của ta.

Cô gái chạy vào hỏi mẹ nên xin điều gì. Và người mẹ, vẫn còn nung nấu mối hận với kẻ dám công khai vạch trần cuộc hôn nhân của mình, đã thì thầm câu trả lời vào tai con: hãy xin cái đầu của Gioan Tẩy Giả, đặt ngay trên một cái mâm.

Một kẻ nắm quyền sinh sát trong tay, thừa biết rõ người mình sắp giết là ai — Kinh Thánh còn ghi rằng chính Hêrôđê từng vừa sợ vừa nể Gioan, thậm chí thích nghe ông giảng — vậy mà vẫn nhắm mắt làm liều chỉ vì một lời thề bốc đồng giữa cơn say. Có lẽ đó mới là điều đáng sợ nhất trong toàn bộ câu chuyện: biết điều gì đúng chưa bao giờ là đủ, nếu đến giây phút quyết định, người ta lại chọn cứu lấy thể diện của chính mình.

Hội Thánh mừng kính sinh nhật thánh Gioan Tẩy Giả vào ngày 24 tháng 6 — một trong số rất hiếm vị thánh được mừng kính ngày sinh thay vì ngày qua đời, có lẽ vì chính sự ra đời của ông đã là một dấu chỉ kỳ diệu — và tưởng niệm cuộc tử đạo của ông vào ngày 29 tháng 8.