Thánh Gioan Thánh Giá

Ngài bị chính những người anh em cùng dòng Carmel nhánh cũ bắt cóc và tống ngục vì đã can đảm đứng về phía công cuộc cải tổ của Mẹ Têrêsa Avila. Hằng ngày ngài bị bỏ đói, chỉ ăn bánh mì khô và nước lã, phải chịu những trận đòn roi phạt vạ đẫm máu trước sự chứng kiến của cộng đoàn. Chiếc áo dòng mục nát bám đầy chấy rận, không có ánh sáng mặt trời ngoài một khe hở nhỏ trên cao chỉ đủ đọc kinh vài phút mỗi trưa.

Thế nhưng, chính từ đáy sâu của sự sỉ nhục, cô độc và tăm tối cùng cực ấy, những vần thơ thần bí tuyệt mỹ nhất của ngôn ngữ Tây Ban Nha và của nền linh đạo Công giáo đã được cất cánh: Khúc Ca Tinh Tuyền, Đêm Dày Tâm Linh, Ngọn Lửa Tình Nồng.

Người tù nhỏ bé ấy chính là Gioan Thánh Giá, Juan de la Cruz — vị “Tiến sĩ Thần học Thần bí” vĩ đại của Hội Thánh.

Juan de Yepes y Álvarez sinh ngày 24 tháng 6 năm 1542 tại thị trấn Fontiveros, gần Avila nước Tây Ban Nha. Cha ngài là ông Gonzalo de Yepes, một người xuất thân từ dòng dõi quý tộc giàu có ở Toledo nhưng đã bị gia đình truất quyền thừa kế và ruồng bỏ vì dám kết hôn với Catalina Álvarez — một cô gái mồ côi nghèo làm nghề dệt lụa.

Gia đình chìm trong cảnh nghèo đói cùng cực. Khi Gioan mới lên ba tuổi, người cha qua đời vì bệnh lao. Người anh thứ hai là Luis cũng chết vì đói khát và thiếu dinh dưỡng. Người mẹ góa bụa phải dắt díu hai đứa con thơ đi lang thang xin ăn khắp nơi, trước khi dừng chân tại Medina del Campo.

Tại đây, cậu bé Gioan được nhận vào trường từ thiện dành cho trẻ em nghèo mồ côi. Cậu vừa đi học chữ, vừa làm người phục vụ tại bệnh viện dành cho các bệnh nhân hoa liễu và bệnh nan y nghèo khổ. Cậu tự tay giặt giũ băng gạc, chăm sóc những thân xác lở loét hôi hám với một sự dịu dàng hiếm có.

Năm hai mươi mốt tuổi, năm 1563, Gioan gia nhập Dòng Carmel tại Medina del Campo, lấy tên dòng là Gioan Thánh Matthias. Sau đó, ngài được gửi đến Đại học Salamanca danh tiếng bậc nhất châu Âu để theo học triết học và thần học.

Năm 1567, ngài được thụ phong linh mục. Thế nhưng, cảm thấy đời sống dòng Carmel thời bấy giờ quá nới lỏng và ồn ào, ngài đã nung nấu ý định rời dòng để gia nhập Dòng Carthusian, Dòng Biển Đức Khổ Tu, nhằm tìm kiếm sự thinh lặng tuyệt đối.

Mẹ đã thuyết phục ngài không cần phải đi đâu xa tìm kiếm dòng khác:

“Cha hãy ở lại và giúp con cải tổ chính gia đình Carmel của chúng ta!”

Gioan đồng ý với điều kiện công việc phải được bắt đầu ngay lập tức.

Ngài khoác chiếc áo vải thô, đi chân đất, sống trong một gian nhà trần thấp đến nỗi phải cúi đầu, đêm đêm quỳ cầu nguyện trên nền đất lạnh buốt. Ngài trở thành người cha linh hướng, người thầy đào tạo cho các thế hệ đan sĩ Carmel Cải Tổ đầu tiên.

Từ năm 1572 đến 1577, theo lời mời của Mẹ Têrêsa, ngài trở thành cha giải tội và linh hướng cho hơn một trăm ba mươi nữ tu tại Đan viện Nhập Thể ở Avila, đem lại một luồng sinh khí hoán cải thánh thiện làm thay đổi toàn bộ tu viện này.

Thế nhưng, công cuộc cải tổ đã vấp phải sự chống đối quyết liệt và mù quáng từ phía các tu sĩ Carmel nhánh cũ. Họ coi những người cải tổ là những kẻ nổi loạn, phá vỡ sự hiệp nhất của dòng.

Tại đây, ngài bị tống giam vào một phòng giam tối tăm chật hẹp — vốn là một tủ đựng đồ khoét vào tường đá, chỉ rộng chừng ba mét vuông — không có cửa sổ ngoài một khe sáng nhỏ tí teo. Suốt chín tháng ròng rã, ngài bị cách ly hoàn toàn với thế giới bên ngoài, không được dâng lễ, không được đọc sách, phải chịu đựng những trận đòn roi tàn nhẫn và sự sỉ nhục.

“Trong một đêm dày tăm tối, Bừng cháy lên nỗi niềm khát ái, Ôi vận hội may lành khôn xiết! Tôi đã bước ra mà không ai hay biết, Khi mái nhà tôi đã hoàn toàn lắng yên...”

Được Đức Mẹ gìn giữ an toàn, ngài đã chạy trốn vào đan viện của các nữ tu Carmel Cải Tổ ở Toledo để nương náu, làm chấn động cả dòng tu.

Sau khi thoát ngục, ngài lui về miền nam nước Tây Ban Nha, vùng Andalusia, đảm nhận chức vụ bề trên tại nhiều đan viện ở Baeza, Granada, Segovia.

Ngài đã viết nên những kiệt tác thần học làm nền tảng cho thần học thần bí Kitô giáo: “Đường Lên Núi Carmêlô” và “Đêm Dày Tâm Linh”.

Ngài trình bày một giáo thuyết sâu sắc về sự thanh luyện tâm hồn: để vươn tới sự kết hiệp trọn vẹn với Thiên Chúa — Đấng Tuyệt Đối — linh hồn phải đi qua hai chặng “Đêm tối”: Đêm tối của giác quan, thanh luyện các đam mê trần thế, và Đêm tối của tinh thần, thanh luyện trí hiểu, ý muốn và trí nhớ.

“Để đạt tới chỗ nếm hưởng mọi sự, bạn đừng tìm nếm hưởng điều gì; để đạt tới chỗ sở hữu mọi sự, bạn đừng tìm sở hữu điều gì; để đạt tới chỗ hiểu biết mọi sự, bạn đừng tìm hiểu biết điều gì; để trở thành tất cả, bạn hãy muốn trở thành con số không!”

Ngài dạy rằng Thiên Chúa vượt quá mọi ý niệm, hình ảnh và cảm xúc của phàm nhân. Muốn gặp được Người, linh hồn phải can đảm buông bỏ mọi sự bám víu trần gian để bước đi hoàn toàn trong bóng tối của đức tin thuần tuyền, đức cậy vững vàng và đức mến nồng nàn.

Dẫu là Đấng đồng sáng lập dòng, những năm tháng cuối đời của thánh Gioan Thánh Giá lại phải chịu đựng một cuộc thanh trừng đau đớn ngay từ chính nội bộ những người cải tổ.

Thế nhưng, Gioan Thánh Giá đón nhận mọi sự trong sự ngọt ngào thinh lặng. Ngài viết cho một người con thiêng liêng:

“Nơi nào không có tình yêu, bạn hãy gieo tình yêu vào, và bạn sẽ gặt hái được tình yêu!”

Mùa thu năm 1591, ngài ngã bệnh nặng do một vết loét hoại tử ở bàn chân. Ngài được chuyển về tu viện Ubeda. Vị bề trên tại Ubeda vốn có mối thù hằn cá nhân cũ với ngài, đã đối xử với ngài vô cùng tàn nhẫn: nhốt ngài vào căn phòng nhỏ hẹp tồi tàn nhất, cấm người ta đến thăm và không cho ngài dùng thuốc men tử tế. Gioan Thánh Giá nhẫn nhục chịu đựng mọi sự đau đớn ấy như một lễ tế cuối cùng.

Đức Giáo hoàng Clêmentê X đã tuyên phong Chân phước cho ngài năm 1675, và ngày 27 tháng 12 năm 1726, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIII đã long trọng tôn phong Gioan Thánh Giá lên bậc Hiển Thánh.

Ngày 24 tháng 8 năm 1926, Đức Giáo hoàng Piô XI đã công bố ngài là Tiến sĩ Hội Thánh với danh hiệu “Tiến sĩ Thần học Thần bí”, Doctor Mysticus. Năm 1952, ngài được công bố là Quan thầy của các thi sĩ Tây Ban Nha. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 14 tháng 12 hằng năm.

Căn phòng giam nhỏ hẹp tại Toledo, nơi ngài từng viết nên những vần thơ bất hủ giữa cảnh tù đày, ngày nay đã trở thành một phần của khu di tích được gìn giữ cẩn trọng, nhắc nhở khách hành hương rằng đôi khi những trang viết đẹp đẽ nhất của tâm hồn con người lại được sinh ra từ những nơi tăm tối nhất.

Ngài nhắc nhở mỗi chúng ta:

“Vào buổi chiều của cuộc đời, chúng ta sẽ bị phán xét về tình yêu!”