Thánh Inhaxiô Loyola

Chàng hiệp sĩ ấy là Íñigo López de Loyola. Cả đời anh trước đó chỉ khao khát một điều duy nhất: lập nên những chiến công quân sự hiển hách để chiếm trọn trái tim của một nàng công nương quý tộc nơi triều đình hoàng gia. Nhưng chính trên chiếc giường bệnh định mệnh ấy, khi với tay tìm những cuốn tiểu thuyết hiệp sĩ lãng mạn để giết thời gian mà chỉ tìm thấy hai cuốn sách tôn giáo cũ kỹ — “Cuộc Đời Chúa Cứu Thế” và “Hạnh Tích Các Thánh” — một cuộc hoán cải kinh thiên động địa đã bùng nổ trong tâm hồn anh.

Người thương binh kiêu hãnh năm xưa đã cởi bỏ bộ giáp vàng, trao lại thanh gươm quý tộc nơi chân bàn thờ Đức Mẹ, để trở thành một hiệp sĩ đích thực của Vua Muôn Vua. Ông chính là Thánh Inhaxiô Loyola — Đấng sáng lập Dòng Tên, tức Dòng Chúa Giêsu (Societas Jesu — SJ), người đã viết nên cuốn cẩm nang thiêng liêng vĩ đại “Linh Thao” (Exercitia Spiritualia), và để lại cho nhân loại một châm ngôn sống bất hủ: “AMDG” — Ad Majorem Dei Gloriam — Để Thiên Chúa được vinh hiển hơn trong mọi sự.

Íñigo sinh năm 1491 tại lâu đài cổ kính Loyola ở Azpeitia, thuộc tỉnh Guipúzcoa, miền bắc xứ Basque, Tây Ban Nha. Ông là con út trong một gia đình đại quý tộc danh giá gồm mười ba người con của ông Beltrán Yáñez de Oñaz y Loyola và bà María Sáenz de Licona y Balda.

Ngay từ thuở thiếu thời, sau khi mẹ qua đời sớm, Íñigo được gửi đến phục vụ tại tư dinh viên đại thần tài chính hoàng gia Juan Velázquez de Cuéllar ở Arévalo. Lớn lên trong môi trường cung đình hào nhoáng, chàng thanh niên là hiện thân của một hiệp sĩ phong lưu, kiêu hãnh và ngỗ nghịch: chải chuốt y phục lộng lẫy, thích đeo gươm dài, giỏi đấu kiếm, say mê cờ bạc, và thường xuyên dính líu vào những cuộc ẩu đả đẫm máu ngoài phố phường. Ông ôm ấp một giấc mộng trần thế cháy bỏng: lập nên những chiến công hiển hách trên chiến trường để làm rạng rỡ gia tộc và chinh phục trái tim một người phụ nữ quý tộc thượng lưu.

Nằm trên giường bệnh tại lâu đài quê nhà suốt nhiều tháng trời, những cơn đau xé thịt da đã thử thách ý chí sắt đá của Íñigo. Nhận thấy một mẩu xương chân liền lệch khiến chân bị co ngắn và lồi ra một cục xương xấu xí dưới đầu gối, khiến ông không thể mang đôi ủng da hiệp sĩ bó sát như trước, Íñigo đã lạnh lùng ra lệnh cho các thầy thuốc cưa đứt cục xương ấy đi và dùng máy kéo căng chân ra thêm lần nữa. Ông cắn chặt môi chịu đựng cuộc phẫu thuật man rợ ấy mà không một tiếng kêu la, chỉ để bảo toàn vẻ đẹp ngoại hình trần thế — dù rốt cuộc, chân phải vẫn ngắn hơn chân trái vĩnh viễn, để lại một dáng đi khập khiễng theo ông suốt quãng đời còn lại.

Để giết thời gian buồn chán trên giường bệnh, ông hỏi mượn những cuốn tiểu thuyết phiêu lưu hiệp sĩ vốn là món ăn tinh thần ưa thích. Nhưng trong lâu đài lúc ấy chỉ có hai cuốn sách đạo: cuốn “Đời Chúa Kitô” của Ludolph xứ Saxony và cuốn “Hạnh Các Thánh” dịch sang tiếng Tây Ban Nha. Bất đắc dĩ, ông cầm lên đọc. Và từng trang sách bắt đầu làm việc kỳ diệu trong tâm hồn ông.

Rời Montserrat, ông đến thị trấn nhỏ Manresa cách đó không xa. Ông dự tính chỉ ở lại vài ngày, nhưng rốt cuộc đã ở lại gần một năm trời, từ tháng 3 năm 1522 đến tháng 2 năm 1523. Ông sống trong một hang đá tự nhiên ẩm thấp, nhìn ra dòng sông Cardoner. Ông để râu tóc mọc dài, ăn chay hãm mình nghiêm ngặt, ngày ngày đi xin ăn và dành bảy tiếng mỗi ngày quỳ cầu nguyện trong hang đá ấy — nơi về sau trở thành một địa điểm hành hương quan trọng của Dòng Tên, được chính ông coi như “trường tập sự về đời sống tâm linh” của cả đời mình.

Năm 1523, ông thực hiện chuyến hành hương nghèo khổ sang Đất Thánh Giêrusalem bằng cách đi bộ và ăn xin dọc đường. Ông tha thiết muốn ở lại vĩnh viễn nơi Đất Thánh để sống và chết tại nơi Chúa đã sinh ra và chịu đóng đinh. Nhưng vị Bề trên Dòng Phanxicô coi sóc Đất Thánh, vì lo ngại an toàn trước quân Hồi giáo, đã buộc ông phải quay trở về châu Âu.

Tại đây, vì lòng nhiệt thành đi dạy giáo lý cho dân chúng và hướng dẫn Linh Thao cho người khác, ông đã hai lần bị Tòa án Dị giáo nghi ngờ, bắt giam thẩm vấn — một điều không hiếm với những người có ảnh hưởng tâm linh mạnh mẽ nhưng chưa có bằng cấp thần học chính thức thời đó. Khi được tuyên bố trắng án nhưng bị cấm giảng thuyết cho đến khi hoàn tất thần học, Inhaxiô bình thản đón nhận và quyết định đi xa hơn nữa. Năm 1528, ông đi bộ sang Paris, bước chân vào Đại học Sorbonne danh tiếng bậc nhất thế giới thời bấy giờ. Suốt bảy năm miệt mài, từ 1528 đến 1535, vừa đi xin ăn vào các kỳ nghỉ hè để có tiền đóng học phí, ông đã xuất sắc hoàn tất chương trình và bảo vệ bằng Thạc sĩ Nghệ thuật ở tuổi bốn mươi ba — một độ tuổi rất muộn so với các sinh viên cùng khóa.

Chính tại Đại học Paris, ông đã dùng phương pháp Linh Thao để cảm hóa và quy tụ một nhóm sinh viên xuất sắc nhất của trường: người bạn cùng phòng Phanxicô Xaviê — một quý tộc kiêu hãnh xứ Navarre; Phêrô Faber — một thanh niên chăn cừu đạo đức xứ Savoy; cùng Diego Laínez, Alfonso Salmerón, Nicolás Bobadilla và Simão Rodrigues.

Ngày 24 tháng 6 năm 1537, tại Venice, Inhaxiô cùng các bạn được thụ phong linh mục. Vì chiến tranh giữa Cộng hòa Venice và đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, con đường sang Đất Thánh bị tắc nghẽn. Nhớ lại lời khấn năm xưa, mùa thu năm 1537, Inhaxiô cùng Faber và Laínez lên đường về kinh thành Rôma. Cách Rôma vài cây số, tại ngôi nhà nguyện nhỏ La Storta ven đường, trong một giờ cầu nguyện xuất thần, Inhaxiô nhìn thấy Thiên Chúa Cha đặt ông bên cạnh Chúa Giêsu đang vác Thập Giá. Chúa Giêsu nhìn ông âu yếm và phán:

“Ta muốn con trở nên người phục vụ Ta... Ta sẽ luôn nâng đỡ các con tại Rôma!”

Từ thị kiến ấy, ông xác tín dòng tu mới phải mang chính Tên Cực Thánh của Đấng mình phục vụ: Dòng Chúa Giêsu — Compañía de Jesús, tiếng Latinh là Societas Jesu, viết tắt SJ.

Ngày 27 tháng 9 năm 1540, qua Tông sắc Regimini Militantis Ecclesiae, Đức Giáo hoàng Phaolô III đã long trọng phê chuẩn bản Hiến Pháp của Dòng Tên. Bên cạnh ba lời khấn khó nghèo, khiết tịnh và vâng phục thông thường của mọi dòng tu, các tu sĩ Dòng Tên tuyên khấn thêm một Lời khấn thứ tư đặc biệt: tuyệt đối vâng phục Đức Thánh Cha trong mọi sứ mạng truyền giáo, sẵn sàng lên đường đến bất kỳ nơi chốn nguy hiểm nào mà không hề do dự hay đòi hỏi chi phí.

Tháng 4 năm 1541, Inhaxiô được các anh em nhất trí bầu làm Bề trên Tổng quyền đầu tiên của Dòng Tên. Ông đã sống trọn vẹn mười lăm năm còn lại của cuộc đời mình trong một căn phòng nhỏ hẹp, đơn sơ nơi tu viện Santa Maria della Strada ở Rôma.

Từ căn phòng nhỏ ấy, người chỉ huy tâm linh đã điều hành một đạo quân truyền giáo phi thường. Ông sai Phanxicô Xaviê sang Ấn Độ, Nhật Bản; sai Matteo Ricci sang Trung Hoa; sai Phêrô Canisiô sang chấn hưng nước Đức. Ông tự tay viết bản Hiến Pháp Dòng Tên đồ sộ và viết gần bảy ngàn lá thư mục vụ để chỉ đạo các hoạt động khắp thế giới — một khối lượng thư từ khổng lồ đối với một người quản lý mọi thứ chỉ từ một căn phòng nhỏ. Ông thành lập Đại học Rôma, tức Học viện Rôma, nay là Đại học Giáo hoàng Gregorian danh tiếng, và Trường Đức — Collegium Germanicum — để đào tạo các thế hệ giáo sĩ tinh hoa cho Giáo hội. Tại Rôma, ông còn lập mái ấm Santa Marta để bảo vệ các phụ nữ lầm lỡ muốn hoàn lương, và lập trại mồ côi nuôi dưỡng trẻ em lang thang cơ nhỡ.

Ông dạy các tu sĩ Dòng Tên một linh đạo thực tế và linh hoạt: “Hãy chiêm niệm trong hành động” — Contemplativus in actione. Người tu sĩ không cần phải giam mình sau bức tường tu viện; họ phải tìm thấy Chúa trong mọi sự, nơi mọi biến cố, mọi công việc và nơi mọi con người. Khẩu hiệu “AMDG” — Ad Majorem Dei Gloriam, Cho vinh danh Chúa hơn — trở thành la bàn định hướng cho mọi tư tưởng, lời nói và việc làm của các tu sĩ dòng ông sáng lập. Ông để lại một nguyên tắc hành động bất hủ, vẫn còn được trích dẫn rộng rãi cho đến hôm nay, kể cả ngoài phạm vi tôn giáo:

“Hãy hành động như thể mọi sự hoàn toàn tùy thuộc vào nỗ lực của bạn; nhưng hãy cầu nguyện như thể mọi sự hoàn toàn tùy thuộc vào một mình Thiên Chúa!”

Những năm tháng lao nhọc phi thường và căn bệnh dạ dày hành hạ đã vắt kiệt chút sinh lực cuối cùng của ông. Vào cuối tháng 7 năm 1556, cảm nhận ngày về nhà Cha đã đến, ông bảo người thư ký, cha Polanco, hãy đến xin Đức Giáo hoàng Phaolô IV ban phép lành tòa thánh cho mình. Vị thư ký, vì bận rộn công việc thư từ và nghĩ bệnh tình của ông chưa đến mức nguy kịch, đã chần chừ xin hoãn đến sáng hôm sau. Inhaxiô mỉm cười dịu dàng đáp:

“Cha muốn hôm nay hơn là ngày mai... Nhưng con hãy làm theo ý con!”

Khi ông qua đời, Dòng Tên từ một nhóm bảy người bạn ban đầu đã phát triển thành một đạo quân hùng hậu gồm hơn một ngàn tu sĩ hiện diện trên cả bốn châu lục, quản lý hơn một trăm trường đại học và cơ sở giáo dục.

Đức Giáo hoàng Phaolô V tuyên phong Chân phước cho ông vào ngày 27 tháng 7 năm 1609. Và ngày 12 tháng 3 năm 1622 — trong một ngày lễ lịch sử vĩ đại của Tòa Thánh — Đức Giáo hoàng Grêgôriô XV đã long trọng tôn phong Inhaxiô Loyola lên bậc Hiển Thánh, cùng ngày với người con thiêng liêng Thánh Phanxicô Xaviê, Thánh Têrêsa Avila, Thánh Philípphê Nêri và Thánh Isiđôrô Nông Dân — một lễ phong thánh tập thể hiếm có trong lịch sử Giáo hội.

Năm 1922, Đức Giáo hoàng Piô XI đã long trọng công bố Thánh Inhaxiô Loyola là quan thầy của mọi cuộc tĩnh tâm, cấm phòng và linh thao trên toàn thế giới. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 31 tháng 7 hằng năm.

Tại Việt Nam, Dòng Tên gắn liền với cội nguồn lịch sử sâu xa của chữ Quốc ngữ, qua công lao của cha Đắc Lộ — Alexandre de Rhodes — và các thừa sai Dòng Tên thế kỷ mười bảy, cũng như sự phục vụ dấn thân của các tu sĩ Dòng Tên hôm nay trong các lĩnh vực giáo dục, linh thao và truyền thông.