Thánh Máccô

Sách Công vụ Tông đồ gọi ông là Gioan, biệt danh Máccô. Mẹ ông, bà Maria, là một phụ nữ đạo đức, sở hữu một ngôi nhà khá rộng rãi ngay tại Giêrusalem — đủ rộng để cả một cộng đoàn tín hữu có thể tụ họp sớm tối mà cầu nguyện, giữa lúc thành phố còn đầy rẫy hiểm nguy rình rập những ai dám công khai tin theo Đấng vừa bị đóng đinh. Khoảng năm 44, sau khi được thiên sứ lạ lùng giải thoát khỏi ngục tối giữa đêm, Tông đồ trưởng Phêrô đã không chạy đi đâu khác, mà chạy thẳng đến gõ cửa chính ngôi nhà ấy. Bên trong, đèn vẫn sáng, và mọi người đang thì thầm dâng lời kinh, không hề hay biết phép lạ vừa xảy ra ngoài kia.

Đó chính là bầu khí đức tin đầu tiên đã nuôi lớn tuổi trẻ của Máccô: một cộng đoàn biết nương tựa, che chở cho nhau ngay giữa cơn bách hại rình rập từng ngày. Kinh Thánh không hề ghi lại ngày sinh, tuổi tác hay tên cha của ông. Người ta cũng không chắc ông đã từng trực tiếp gặp gỡ Chúa Giêsu khi Người còn tại thế hay chưa. Có người vẫn thích đoán rằng chàng thanh niên hoảng loạn bỏ lại tấm vải quấn mình mà chạy trốn trần truồng vào đêm Chúa bị bắt — một chi tiết kỳ lạ chỉ riêng Tin Mừng Máccô mới ghi lại — chính là ông đang lén kể về chính mình. Nhưng bản văn không hề nêu tên, nên điều ấy mãi mãi chỉ dừng ở một phỏng đoán đầy cảm tình, chứ không phải một sự thật được xác nhận.

Máccô còn có họ hàng thân thuộc với thánh Banaba — bức thư gửi tín hữu Côlôxê gọi thẳng ông là người anh em họ của Banaba. Mối dây máu mủ đầy lòng quảng đại ấy sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến từng bước chân lên đường của ông sau này, theo cả nghĩa tốt lẫn nghĩa không mấy dễ chịu.

Trong chuyến truyền giáo đầu tiên, khoảng năm 46 đến 49, Banaba và Phaolô đưa chàng thanh niên Gioan Máccô đi cùng làm phụ tá. Đoàn rời Antiôkhia, vượt biển sang đảo Síp, rồi tiếp tục tiến sâu vào vùng Tiểu Á đầy xa lạ.

Nhưng hậu quả của sự rút lui ấy là có thật, và rất nặng nề. Ít lâu sau, khi chuẩn bị cho chuyến thăm lại các giáo đoàn cũ, Banaba muốn cho người em họ Máccô một cơ hội nữa. Phaolô kiên quyết từ chối, vì ông từng bỏ cuộc giữa đường một lần rồi. Cuộc tranh cãi gay gắt đến mức hai vị Tông đồ nhiệt thành phải chia tay: Banaba đưa Máccô đi đường biển sang Síp, còn Phaolô chọn Sila đi đường bộ xuyên Tiểu Á.

Trong biến cố đau lòng ấy, Máccô vừa là người đã khiến anh em thất vọng, vừa là người may mắn có được một người anh họ giàu lòng trắc ẩn dám tin tưởng lần thứ hai, khi tất cả những người khác đã lắc đầu. Cơ hội thứ hai trong đời, hóa ra, thường mang một khuôn mặt rất cụ thể: có một người chịu kiên nhẫn đi tiếp cùng ta, ngay cả khi cả thế giới còn lại đã quay lưng.

Đứng ở góc nhìn của Máccô lúc đó, hẳn ông cũng phải mang một gánh nặng không nhỏ: biết mình là nguyên nhân khiến hai người anh lớn mà mình kính trọng nhất phải chia tay nhau trong cay đắng. Không phải ai cũng đủ can đảm đối diện với cảm giác ấy mà không bỏ cuộc luôn, không trốn tránh hẳn khỏi cộng đoàn vì xấu hổ. Việc ông vẫn tiếp tục đi theo Banaba, vẫn tiếp tục dấn thân phục vụ dù mang trong lòng một vết nhơ như thế, tự nó đã là một hành động can đảm không kém gì việc mạo hiểm băng qua dãy núi Taurus năm nào.

Không hề có một biến cố giật gân nào được ghi lại để đánh dấu sự hòa giải ấy. Nhưng chính điều đó lại khiến câu chuyện của ông trở nên gần gũi lạ thường với bất cứ ai trong chúng ta. Để lấy lại được lòng tin đã đánh mất nơi người khác, người ta không thể chỉ nói vài lời hay ho là xong. Nó cần đến hàng năm trời âm thầm làm việc, nhẫn nại có mặt, và trung thành chu toàn từng bổn phận nhỏ nhặt, không tên tuổi. Máccô đã kiên trì đi hết quãng đường dài, lặng lẽ ấy. Ký ức của Tân Ước không khép lại về ông bằng một lời từ chối cay nghiệt, mà mở ra bằng một sự tín nhiệm trọn vẹn, ấm áp.

Trong bức thư thứ nhất của mình, thánh Phêrô âu yếm gọi Máccô là “con tôi” — một cách xưng hô chan chứa tình phụ tử thiêng liêng, vượt xa quan hệ huyết thống thông thường. Truyền thống Kitô giáo cổ xưa, được giám mục Papias và sử gia Êusêbiô ghi lại từ rất sớm, đều xác nhận: chính Máccô là người đã chép lại lời giảng dạy sống động của Tông đồ trưởng Phêrô, biến nó thành cuốn Tin Mừng thứ hai trong bộ Tân Ước.

Tin Mừng mang tên Máccô có một nhịp điệu rất riêng: nhanh, dồn dập, gần như hối hả, đưa người đọc lao thẳng từ biến cố này sang biến cố khác mà không kịp dừng lại nghỉ hơi. Trong đó, các môn đệ của Chúa hiện lên chân thật đến mức có phần trần trụi: họ liên tục không hiểu lời Thầy, họ yếu đuối, sợ hãi, vấp ngã hết lần này đến lần khác — vậy mà Chúa Giêsu vẫn kiên nhẫn dẫn dắt, không hề bỏ rơi ai.

Truyền thống lâu đời của Hội Thánh gắn bước chân truyền giáo cuối đời của Máccô với việc khai sinh, gầy dựng Giáo hội tại thành phố cảng Alexandria, thuộc Ai Cập — khi đó là một trong những đô thị tri thức lớn nhất của cả thế giới cổ đại, nổi tiếng với thư viện đồ sộ và cộng đồng học giả đông đảo. Các Kitô hữu vùng đất sông Nin, cho đến muôn đời sau, vẫn tôn kính ngài như vị cha chung tiên khởi của cả cộng đoàn mình.