Thánh Luca

Nhưng trước khi là một người cầm bút tài hoa, Luca được nhớ đến trước hết như một người bạn đồng hành trung kiên hiếm có. Tên ông xuất hiện khiêm tốn bên cạnh thánh Phaolô: cùng làm việc, cùng vượt qua bao sóng gió biển khơi, và nhất là ở lại bên cạnh ông trong những ngày tù đày quạnh quẽ nhất của tuổi già — khi mà gần như tất cả những người khác đã bỏ đi.

Trong thư gửi tín hữu Côlôxê, Phaolô trìu mến gọi Luca là “người thầy thuốc thân yêu”. Thư gửi ông Philêmon cũng nhắc tên ông giữa những người bạn đồng lao cộng khổ. Truyền thống cổ xưa, từ thời sử gia Êusêbiô, ghi nhận ông xuất thân từ Antiôkhia — khi đó là một trong ba thành phố lớn nhất của cả Đế quốc La Mã, chỉ sau Rôma và Alexandria, một đô thị phồn hoa nơi văn hóa Hy Lạp, La Mã và Đông phương giao thoa, nơi mà lần đầu tiên trong lịch sử, những người theo Chúa Giêsu được gọi bằng cái tên “Kitô hữu”. Ngày sinh, tuổi thơ, và hoàn cảnh đưa ông đến với đức tin không được sử liệu nào ghi lại rõ ràng.

Luca không thuộc nhóm Mười Hai Tông đồ đầu tiên. Ngay lời mở đầu cuốn Tin Mừng thứ ba, ông đã bộc lộ một sự thành thật hiếm có, gần như khiêm tốn đến mức lạ lùng đối với một tác giả: ông tự nhận mình không phải là người đã tận mắt chứng kiến mọi sự từ đầu, nhưng đã cất công dò hỏi cặn kẽ từng chi tiết từ các chứng nhân tiên khởi, rồi sắp xếp lại một cách mạch lạc, có thứ tự, để gửi tặng cho người bạn quý tên Thêôphilô.

Sự trung thực ấy đáng quý vô cùng. Đến sau không có nghĩa là không thể phục vụ chân lý một cách trọn vẹn. Luca không cần phải khoác lác rằng mình biết hết mọi chuyện ngay từ đầu; ông phục vụ Hội Thánh bằng chính đôi tai biết lắng nghe cẩn thận, khối óc biết tra cứu tỉ mỉ, và một ngòi bút luôn hết lòng tôn trọng sự thật, dù đôi khi sự thật ấy không hề đẹp đẽ, dễ chịu.

Trong sách Công vụ Tông đồ, khi thuật lại hành trình của Phaolô tiến về thành Trôa, bỗng nhiên có một điều lạ xảy ra với cách hành văn: đại từ nhân xưng đang từ “họ” bất chợt chuyển sang “chúng tôi”, không một lời giải thích. Theo truyền thống lâu đời của Hội Thánh, đó chính là dấu vết âm thầm cho thấy: kể từ khoảnh khắc ấy, Luca đã đích thân gia nhập đoàn truyền giáo của Phaolô, không còn chỉ là người nghe kể lại từ xa nữa. Chặng vượt biển sang Macedonia ấy diễn ra vào khoảng năm 50 sau Công nguyên.

Đoàn đến thành Philípphê, gặp gỡ mấy người phụ nữ đang cầu nguyện bên bờ suối ngoài cổng thành — vì nơi đó chưa đủ mười người đàn ông Do Thái để lập một hội đường chính thức. Trong số họ có bà Lyđia, một người buôn vải điều giàu có, người đã mở rộng cửa nhà mình đón nhận cả đoàn. Sau đó, đại từ “chúng tôi” tạm lắng xuống một thời gian — có lẽ Luca đã ở lại Philípphê chăm sóc cộng đoàn non trẻ trong khi Phaolô tiếp tục lên đường — rồi lại xuất hiện trở lại nhiều năm sau, khi đoàn từ Macedonia tiến về Giêrusalem. Những bến tàu gió lộng, những giọt nước mắt nghẹn ngào lúc chia tay từng giáo đoàn, những cuộc gặp gỡ thân tình dọc đường — tất cả được Luca ghi lại bằng trái tim của một người đã thực sự cùng chia sẻ từng bước chân nhọc nhằn, chứ không phải của một người đứng ngoài quan sát.

Là một thầy thuốc, hẳn Luca cũng đã có nhiều dịp dùng chính tay nghề của mình để chăm sóc cho đoàn người trong những chặng đường gian khổ ấy — băng bó vết thương sau những trận đòn roi, chữa trị cho ai đó ốm sốt giữa đường, hay đơn giản chỉ là biết cách nhận ra khi nào một người bạn đồng hành đã kiệt sức đến mức cần phải dừng lại nghỉ ngơi. Tin Mừng của ông sau này cũng mang đậm dấu ấn của một người quen quan sát thân thể con người với sự tinh tế đặc biệt: ông ghi lại chi tiết về cơn sốt của mẹ vợ Phêrô, về việc Chúa đổ mồ hôi máu trong vườn Cây Dầu — những chi tiết mà chỉ một người vốn quen nhìn ngắm thân xác con người bằng con mắt nghề nghiệp mới dễ dàng để tâm ghi nhận đến thế.

Vào khoảng năm 60 đến 61, chuyến hải hành áp giải người tù Phaolô sang Rôma gặp phải một trận bão biển kinh hoàng. Những đoạn văn dùng đại từ “chúng tôi” trong sách Công vụ đưa người đọc bước thẳng vào những ngày tháng hãi hùng ấy: con tàu bị sóng gió dập vùi tơi tả, thủy thủ đoàn phải quăng hết hàng hóa, rồi cả dụng cụ trên tàu xuống biển để giảm tải, và suốt nhiều ngày liền, không một ai còn nhìn thấy mặt trời hay một vì sao nào để định hướng.

Mọi hy vọng sống sót dường như tan biến hoàn toàn. Giữa cơn hoảng loạn tột độ ấy, chính Phaolô — người tù trên con tàu, chứ không phải viên thuyền trưởng — đã đứng lên trấn an mọi người, bảo họ hãy vững lòng vì Thiên Chúa đã hứa gìn giữ mạng sống cho tất cả. Con tàu cuối cùng vỡ tan gần đảo Malta, nhưng toàn bộ hai trăm bảy mươi sáu người trên tàu đều bơi được vào bờ an toàn, được chính cư dân trên đảo — vốn xa lạ, không quen biết — đón tiếp hết sức ân cần, đốt lửa sưởi ấm cho từng người ướt sũng, run rẩy vì lạnh.

Luca đã cùng chịu đựng trọn vẹn sự bấp bênh, cái lạnh thấu xương và cả cái chết cận kề ấy, không hề đứng ngoài để chỉ ghi chép lại như một người quan sát vô can. Người thầy thuốc từng viết về lòng thương xót của Thiên Chúa qua ngòi bút của mình, giờ đây cũng đã tận thân nếm trải cảm giác của một kẻ trắng tay, được những người hoàn toàn xa lạ sưởi ấm ngay sau khi vừa thoát khỏi lưỡi hái của tử thần trong gang tấc.

Tin Mừng Luca và sách Công vụ Tông đồ, thực chất, là hai tập của cùng một công trình lớn, đều được đề tặng cho cùng một người: ông Thêôphilô. Phần đầu kể về cuộc đời, lời giảng dạy và ơn cứu độ của Đức Giêsu; phần sau theo dấu chân Tin Mừng, từ Giêrusalem lan tỏa dần ra khắp thế giới dân ngoại, cho đến tận kinh thành Rôma — trái tim của cả đế quốc.

Rất nhiều câu chuyện vô giá mà người Công giáo Việt Nam yêu mến tha thiết chỉ có thể tìm thấy duy nhất nơi trang sách của Luca mà thôi: biến cố Truyền Tin cho Đức Mẹ, cuộc Thăm Viếng bà thánh Êlisabét, bài ca Magnificat vang lên từ môi một thiếu nữ trẻ, các mục đồng nghèo thức trắng đêm canh đàn chiên rồi vội vã chạy đến bên máng cỏ Bêlem, dụ ngôn người Samari nhân hậu, người cha đầy lòng thương xót đón đứa con hoang đàng trở về, người thu thuế lùn tè tên Dakêu trèo tót lên cây sung chỉ để nhìn thấy Chúa cho rõ, và hai môn đệ buồn bã trên đường về làng Emmau.

Luca dành một tình cảm đặc biệt, gần như thiên vị, cho những người nghèo khổ, những người phụ nữ, những kẻ bị cả xã hội đẩy ra bên lề. Ông chú ý sâu sắc đến đời sống cầu nguyện âm thầm của Chúa Giêsu, và cả hoạt động lặng lẽ nhưng mãnh liệt của Chúa Thánh Thần xuyên suốt câu chuyện. Ông viết lại lịch sử buổi đầu của Hội Thánh bằng một sự ngay thẳng hiếm có: không hề che giấu những cuộc tranh cãi nội bộ, những vụ phân bì về việc chia cơm áo cho các quả phụ — để cho thấy rằng ân sủng của Thiên Chúa vẫn kiên nhẫn uốn nắn, dẫn dắt những con người mỏng giòn, bất toàn, chứ không hề đòi hỏi một cộng đoàn hoàn hảo ngay từ đầu mới chịu hoạt động.

Hội Thánh mừng kính thánh Luca Tông đồ thánh sử vào ngày 18 tháng 10 hằng năm. Giới y bác sĩ và nhân viên y tế tìm thấy nơi ông hình ảnh một vị lương y đầy lòng nhân hậu; còn những người cầm bút, những nhà văn, nhà báo, lại tìm thấy nơi ông một tấm gương biết dùng chính ngòi bút của mình để phụng sự sự thật và đức tin, chứ không phải để tô vẽ hay bóp méo nó.