Thánh Titô

Trong biến cố ấy, Titô hiện lên với một công việc thầm lặng mà vô cùng nhọc nhằn: đi thẳng vào chỗ rạn nứt của một mối quan hệ, kiên nhẫn đứng giữa những con người đang tức giận, tổn thương, rồi lắng nghe, xoa dịu, và giúp họ có thể tin tưởng nhau thêm một lần nữa.

Titô là một người gốc Hy Lạp thuần túy. Trong thư gửi cho ông, Phaolô gọi ông bằng một cái tên chan chứa tình nghĩa: “người con đích thực trong đức tin chung.” Kinh Thánh không ghi lại ngày sinh, quê quán cụ thể, tên cha mẹ hay câu chuyện về ngày ông đầu tiên đón nhận Tin Mừng.

Thư gửi tín hữu Galát thuật lại việc Titô từng cùng Phaolô và Banaba lên tận kinh thành Giêrusalem. Vào thời điểm đó, giữa các vị lãnh đạo Hội Thánh đang nổ ra những cuộc tranh luận gay gắt về việc người ngoại giáo theo Đạo có buộc phải giữ luật Do Thái hay không. Dù là người Hy Lạp, Titô không hề bị ép buộc chịu cắt bì theo luật cũ — sự kiện diễn ra vào khoảng cuối thập niên 40 của thế kỷ thứ nhất.

Sự hiện diện bằng xương bằng thịt của Titô đã khiến một cuộc tranh luận thần học trừu tượng bỗng trở nên vô cùng sống động, cụ thể. Đứng trước các vị Tông đồ khi ấy không phải một mớ lý thuyết suông về lề luật, mà là một người anh em thực thụ: một con người đã tin theo Đức Kitô, đang cùng cầu nguyện, cùng chia sẻ từng bát cơm, và sẵn sàng xả thân vì sứ vụ chung.

Ông không cần phải biến mình thành một bản sao văn hóa của người khác mới được công nhận là con cùng một nhà. Ân sủng của Đấng Cứu Thế đã tự mở rộng cửa, dành cho ông một chỗ đứng trọn vẹn, đầy phẩm giá, ngay trong đại gia đình Hội Thánh.

Vào thập niên 50, mối dây liên hệ giữa Phaolô và giáo đoàn Côrintô trải qua những sóng gió hết sức nặng nề. Các bức thư gửi cho tín hữu nơi đây cho thấy rõ những lời gièm pha, sự chống đối cay đắng, nỗi hiểu lầm, và cả sự tổn thương sâu sắc của một người cha đã dốc cạn tâm can gây dựng cộng đoàn, nay lại bị chính cộng đoàn ấy nghi kỵ, hắt hủi.

Titô được trao phó một nhiệm vụ hết sức tế nhị: làm sứ giả bước thẳng vào tâm bão. Phaolô nóng lòng mong gặp lại ông tại thành Trôa để nghe ngóng tin tức — dù nơi ấy đang có một cơ hội truyền giáo rất tốt, ngài vẫn đứng ngồi không yên vì chưa thấy bóng dáng người anh em trở về, đành gác lại công việc, băng qua Macedonia để đi tìm.

Kinh Thánh không ghi lại biên bản từng cuộc trò chuyện mà Titô đã kiên trì thực hiện suốt hành trình ấy. Chúng ta không biết ông đã phải mở lời ra sao, đã phải nuốt vào lòng bao nhiêu lời nói khó nghe, hay đã phải nhẫn nại chờ đợi bao lâu để lòng người dần đổi khác. Nhưng kết quả cho thấy rõ: ông đã không thoái thác một việc khó chỉ vì sợ phiền toái cho bản thân.

Titô còn được trao phó thêm một công việc rất thực tế: tổ chức cuộc lạc quyên cứu trợ các tín hữu nghèo đang lâm cảnh đói kém tại Giêrusalem. Thư thứ hai gửi Côrintô nhắc rằng chính ông đã khởi sự công việc bác ái này, và nay được mời gọi đưa nó đến chỗ hoàn tất.

Phaolô giới thiệu thêm các cộng sự viên đi cùng, đặc biệt căn dặn rất kỹ việc quản lý số tiền cứu trợ phải minh bạch tuyệt đối, công chính trước mặt Chúa và rõ ràng trước mắt người đời — như thể ngài đã lường trước những lời dị nghị có thể nảy sinh khi tiền bạc dính vào chuyện đạo nghĩa. Lòng quảng đại của cả một cộng đoàn phải được gìn giữ bằng sự trung thực tuyệt đối, để lòng tin của những người nghèo đã gom góp từng đồng bạc lẻ không bao giờ bị phụ bạc.

Với Titô, sự hiệp thông thiêng liêng của Hội Thánh mang một hình hài rất cụ thể: những đồng tiền quyên góp được kiểm đếm cẩn thận, đi từ nơi có điều kiện đến tận tay những phận đời đang thiếu thốn. Những ai đang làm công tác bác ái, lo việc sổ sách tiền bạc nơi giáo xứ hôm nay, có thể tìm thấy nơi ông một mẫu gương: yêu thương người nghèo không chỉ là một cảm xúc bồng bột nhất thời, mà còn là trách nhiệm giữ gìn sự trong sạch, cẩn trọng trong từng con số nhỏ.

Bức thư riêng gửi cho Titô đặt ông tại đảo Crêta — một hòn đảo lớn giữa Địa Trung Hải, nơi mang tiếng xấu từ nhiều thế kỷ trước đó. Chính Phaolô, trong bức thư này, đã trích dẫn lại một câu nói cay nghiệt của một thi sĩ Crêta thời cổ:

“Người Crêta muôn đời là quân nói dối, thú dữ hại người, ăn không ngồi rồi.”

Đó không phải lời vu khống của Phaolô, mà là một câu tục ngữ đã có từ trước, phản ánh tiếng tăm không mấy hay ho của cả hòn đảo — nơi từng nổi tiếng là sào huyệt của bọn cướp biển suốt nhiều thế kỷ trước Công nguyên. Đặt Titô vào chính giữa một môi trường như thế để gây dựng những cộng đoàn đức tin đầu tiên, hẳn không phải một nhiệm vụ dễ dàng chút nào.

Bức thư trao cho ông sứ mạng thu xếp những việc còn dang dở và thiết lập các kỳ mục lãnh đạo tại từng thành phố trên đảo. Truyền thống cổ kính từ đó vẫn xem ông là vị giám mục đầu tiên chăm sóc Giáo hội tại đây.

Bức thư còn lưu tâm sâu sắc đến tư cách của người dẫn dắt cộng đoàn: không được kiêu căng, không nóng tính, không mê rượu chè, không ham tiền của bất chính, nhưng phải có lòng hiếu khách, yêu chuộng điều thiện, sống chừng mực, công chính, và nắm vững đạo lý chân thật. Việc chăm sóc một xứ đạo, hóa ra, luôn gắn liền với từng mối tương quan rất cụ thể giữa các thế hệ, nếp sống gia đình và bổn phận làm ăn thường nhật — chứ không phải chỉ là những lời giảng dạy trên bục cao.

Cuối thư, Titô còn được mời đến gặp Phaolô tại Nicôpôli khi có người khác đến thay thế phần việc của mình. Thư thứ hai gửi Timôthê sau này còn nhắc đến việc ông đi phục vụ tại xứ Đanmatia. Những dấu vết rải rác ấy phác họa nên chân dung một con người luôn sẵn sàng lên đường theo tiếng gọi của sứ vụ, chẳng hề quản ngại gian nan, cũng chẳng bám víu vào một nơi chốn quen thuộc nào quá lâu.

Trong đời sống giáo xứ Việt Nam, tên thánh Titô có lẽ ít gặp hơn hẳn so với Phêrô hay Phaolô. Nhưng những việc ông đã làm thì vô cùng thân quen và cần thiết đến tận hôm nay: đứng ra dàn xếp một vụ bất hòa trong họ đạo, gầy dựng lại sự đoàn kết cho một xóm đạo đang chia rẽ, giữ gìn sự tín nhiệm trong việc bác ái chung của cộng đoàn.

Nhiều người thường chỉ nhớ đến Phaolô qua những bài giảng hùng hồn và những trang thư bất hủ. Nhưng nếu đọc chậm lại, ta sẽ thấy đằng sau những bức thư ấy là những bước chân lầm lũi của những con người như Titô, đã âm thầm vượt đèo lội suối để mang tình thương và sự bình an đến hàn gắn cho anh em mình.