Thánh Timôthê

Thế nhưng, trọng trách nặng nề ấy không làm cho ông thôi cần đến những lời khích lệ ân cần. Những lá thư tha thiết gửi cho ông đến hôm nay vẫn còn giữ nguyên hơi ấm của một người thầy, hằng mong mỏi đứa học trò nhỏ của mình đủ sức giữ cho ngọn lửa đức tin đã lãnh nhận luôn bùng cháy sáng tươi, không tắt lịm giữa chừng.

Lýtxtra là một thành phố nhỏ nằm sâu trong nội địa vùng Anatôlia, cách Icôniô chừng một ngày đường bộ. Đây là một thuộc địa La Mã, nơi cộng cư đủ mọi thành phần: một nhóm nhỏ quý tộc quân sự La Mã nắm quyền cai trị, một tầng lớp Hy Lạp học thức khá giả, và đông đảo dân bản địa Lycaonia ít học. Điều đáng chú ý là Lýtxtra khi ấy không hề có một hội đường Do Thái nào — khác hẳn với hầu hết các thành phố khác Phaolô từng ghé qua. Đức tin của bà Lôít và mẹ Êunikhê, vì thế, không được nuôi dưỡng bởi những buổi cầu nguyện cộng đoàn nơi hội đường, mà chỉ có thể được gìn giữ âm thầm ngay trong bốn bức tường của một mái nhà — không có ai giúp đỡ, không có nghi thức trang trọng, chỉ có lòng tin bền bỉ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua chính hơi thở đời thường.

Vào khoảng năm 49 đến 50, khi Phaolô trở lại thăm Lýtxtra trong chuyến truyền giáo thứ hai, ngài gặp một chàng trai trẻ tên Timôthê, được toàn thể anh em tín hữu ở cả Lýtxtra lẫn Icôniô hết lời khen ngợi. Mẹ ông là một phụ nữ Do Thái đã tin theo Đức Kitô; cha ông là người Hy Lạp — rất có thể thuộc tầng lớp khá giả, học thức của thành phố. Kinh Thánh không ghi lại ngày sinh hay tuổi tác chính xác của ông lúc ấy.

Trong bức thư thứ hai gửi cho ông sau này, Phaolô nhắc lại đức tin thành thật, không chút giả hình, từng sống động nơi bà Lôít, nơi mẹ Êunikhê, và nay đang rực sáng nơi chính tâm hồn ông. Bức thư còn nhắc đến việc ông đã được đắm mình trong Lời Chúa ngay từ thuở còn thơ dại. Trước khi có những chuyến hải hành ngút ngàn, đức tin đã được truyền trao qua những điều rất đỗi thân thương và bình dị: qua lời ru, qua cử chỉ lần chuỗi của bà ngoại, qua bài học đạo đức mẹ dạy bên bếp lửa mỗi tối.

Phaolô tha thiết muốn đưa Timôthê đi cùng mình. Nhưng vì cộng đồng Do Thái trong vùng đều biết rõ cha ông là người Hy Lạp — nghĩa là theo luật, Timôthê chưa từng được cắt bì — Phaolô đã đích thân làm phép cắt bì cho ông trước khi lên đường, để tránh gây cớ vấp phạm khi rao giảng giữa những người Do Thái. Đây là một sự khôn ngoan mềm dẻo, thực dụng, nhằm mở đường cho việc loan báo Tin Mừng không bị cản trở, chứ hoàn toàn không phải vì coi việc cắt bì là điều kiện bắt buộc để được cứu độ — điều này càng rõ hơn khi đối chiếu với trường hợp của Titô, một thanh niên Hy Lạp thuần túy khác, người không hề bị ép cắt bì trong một hoàn cảnh khác.

Tại các miền đất Macedonia và Hy Lạp, Timôthê nhanh chóng trở thành cánh tay đắc lực, người mà Phaolô có thể hoàn toàn tin cẩn sai đi đến những nơi chính mình không thể có mặt. Ông được cử đến Thêxalônica để an ủi, củng cố một giáo đoàn non trẻ đang oằn mình chịu trăm chiều thử thách. Khi ông trở về, mang theo tin vui rằng anh em vẫn giữ vững đức tin và lòng mến son sắt, Phaolô như được trút bỏ mọi gánh nặng lo âu giữa cảnh lưu lạc.

Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, Phaolô giới thiệu Timôthê bằng những lời lẽ chan chứa tình cảm: ông là đứa con yêu quý và trung tín của thầy trong Chúa, người sẽ nhắc anh em nhớ lại đường lối sống đạo của thầy trong Đức Kitô. Phaolô còn tha thiết dặn dò giáo đoàn đừng ai khinh dể người môn đệ trẻ tuổi ấy, mà hãy giúp ông được an tâm phục vụ giữa họ, không phải nơm nớp lo sợ.

Những lời dặn dò ấy tự nó đã hé lộ: sứ vụ này không hề êm ả chút nào. Người mục tử trẻ tuổi phải bước vào giữa những cộng đoàn đầy chia rẽ bè phái, có cả những kẻ tự cao tự đại, cậy quyền cậy thế, và không ít những mối quan hệ đã rạn nứt, tổn thương từ lâu. Timôthê cần cả sự ủy nhiệm dứt khoát từ người thầy lẫn sự đón nhận rộng lượng từ phía anh em, thiếu một trong hai thì khó lòng đứng vững.

Tên của Timôthê luôn được đặt trang trọng bên cạnh tên Phaolô ở ngay lời mở đầu của rất nhiều bức thư trong Tân Ước. Thư gửi tín hữu Philípphê còn ca ngợi ông là người duy nhất thực sự đồng tâm nhất trí với Phaolô, một lòng một dạ lo cho lợi ích của anh em mà chẳng hề mưu tìm tư lợi riêng cho bản thân. Ông không đơn thuần chỉ là người mang thư đi giao. Ông mang theo cả hơi ấm của một mối thâm tình mục tử, đem lại sự an ủi cho những nơi mình đặt chân đến, và đem về niềm hy vọng cho người thầy đang ở tận phương xa, trong cảnh tù đày hay lưu lạc.

Các bức thư mục vụ gắn liền tên tuổi Timôthê với việc ở lại coi sóc giáo đoàn Êphêsô rộng lớn — thành phố có ngôi đền Artemis đồ sộ, một trong bảy kỳ quan cổ đại, nơi việc gìn giữ một cộng đoàn tin vào một Thiên Chúa duy nhất giữa cả một rừng tín ngưỡng đa thần sôi động hẳn không phải chuyện dễ dàng. Truyền thống Kitô giáo cổ xưa còn tôn kính ông như vị giám mục tiên khởi của Hội Thánh tại đây.

Những bức thư gửi cho ông khắc họa rất rõ gánh nặng của một người lãnh đạo trẻ tuổi: phải chăm lo việc dạy giáo lý cho tinh tuyền, tổ chức đời sống cầu nguyện, sắp xếp việc phục vụ của các phó tế, các kỳ mục, chăm sóc đời sống các bà góa, và giữ gìn trật tự thánh thiện trong cả cộng đoàn — một khối lượng công việc đủ khiến bất cứ ai, dù đã dày dạn kinh nghiệm, cũng phải mệt nhoài.

Phaolô tha thiết căn dặn người học trò của mình:

“Đừng để ai khinh dể con vì con còn trẻ. Nhưng con hãy nên gương mẫu cho các tín hữu trong lời nói, trong cách sống, trong đức ái, đức tin và sự trong sạch.”

Ngài còn nhắc ông hãy khơi dậy lại ngọn lửa ân sủng Thiên Chúa đã ban cho qua việc đặt tay truyền chức — như thể sợ rằng, giữa bộn bề công việc, ngọn lửa ấy có ngày sẽ nguội lạnh đi mất.

Những lời khuyên nhủ dồn dập ấy không có nghĩa Timôthê là một người nhút nhát, yếu đuối, cần được dỗ dành liên tục. Chúng nhắc nhớ một điều rất thật: bất cứ ai khi gánh vác trách nhiệm chung cũng sẽ có những lúc cảm thấy cô đơn, mệt mỏi, và rất cần được tiếp thêm sức. Sức mạnh của người phục vụ không hề đến từ sự tự mãn, mà nảy sinh chính từ ý thức rằng mình không bao giờ phải một mình chiến đấu đơn độc.

Trong bức thư thứ hai gửi Timôthê — bức thư trăn trối cuối cùng của cả cuộc đời Phaolô — có những dòng chữ làm lay động bất cứ trái tim nào đọc đến. Bên cạnh những lời huấn thị thiêng liêng cao cả là những tâm sự hết sức con người, gần như vụn vặt: nhớ lại từng giọt nước mắt của Timôthê ngày chia tay nhau, khao khát được gặp lại đứa học trò nhỏ, dặn ông nhớ mang theo chiếc áo choàng ấm đã để quên lại tại Trôa, mang theo mấy cuộn sách da quý giá, và dặn đưa cả Máccô — người từng một lần bỏ cuộc giữa đường — cùng đi.

Và trên tất cả là một lời giục giã nghẹn ngào:

“Con hãy cố gắng đến với thầy trước mùa đông!”

Timôthê có kịp đến Rôma trước khi thầy mình ngã xuống hay không, Kinh Thánh không hề cho chúng ta biết — một khoảng lặng khiến người đọc không khỏi thắt lòng, tự hỏi liệu ông có kịp ôm lấy thầy mình một lần cuối hay không. Thư gửi tín hữu Hípri sau này có nhắc đến việc một người tên Timôthê vừa được trả tự do khỏi cảnh giam cầm, nhưng không cho biết thêm chi tiết năm tháng nào.