Thánh Vinhsơn Phạm Hiếu Liêm

Xung quanh ngài, không chỉ có lính tráng và dân chúng hiếu kỳ. Có cả những vị quan từng ngồi đối diện ngài trong những buổi đàm đạo nơi phủ chúa, giờ đứng lẫn trong đám đông, không giấu được vẻ bùi ngùi. Đao phủ bước tới. Ngài mỉm cười, khẽ gật đầu chào, rồi ngước mắt lên trời, cất giọng đọc lớn kinh Tin Kính — trước bằng tiếng Latinh, sau bằng tiếng Việt — rồi thản nhiên chìa cổ ra cho lưỡi gươm.

Người ấy là cha Vinhsơn Phạm Hiếu Liêm, còn mang tên dòng là Vinhsơn Hòa Bình — linh mục Dòng Đa Minh người Việt Nam đầu tiên đổ máu vì đức tin. Chỉ vài tuần trước khi ngã xuống nơi pháp trường ấy, chính con người này đã đứng giữa phủ chúa Trịnh, ròng rã suốt ba ngày ba đêm, tranh biện thần học sòng phẳng với đại diện của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, trong một sự kiện mà sau này người ta gọi bằng cái tên đầy trang trọng: Hội Đồng Tứ Giáo.

Phạm Hiếu Liêm sinh năm 1732 tại thôn Đông, làng Trà Lũ, phủ Thiên Trường, trấn Sơn Nam Hạ — vùng đất mà ngày nay thuộc xã Xuân Trung, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định, nằm giữa vùng châu thổ sông Hồng trù phú, nơi có truyền thống khoa bảng lâu đời cùng với nếp sống đạo đã bén rễ từ nhiều thế hệ trước. Cha ngài, ông Antôn Doãn Trinh Điểm, là một vị quan thanh liêm; mẹ ngài, bà Maria Madalêna Thảo, giữ nếp nhà đạo hạnh.

Ngay từ nhỏ, cậu bé Liêm đã bộc lộ một trí tuệ khác thường — học một biết mười, nắm vững Tứ Thư Ngũ Kinh dưới sự chỉ dạy của các ông đồ danh tiếng trong vùng, làm thơ phú sớm hơn hẳn bạn bè cùng lứa. Năm mười hai tuổi, cậu xin vào nhà Đức Chúa Trời tại Lục Thủy để học tiếng Latinh và bắt đầu tìm hiểu con đường tu trì.

Đại học Santo Tomas, do các tu sĩ Dòng Đa Minh sáng lập từ năm 1611 và được nâng lên bậc đại học theo sắc chỉ của Giáo hoàng Innôcentê X năm 1645, giữ danh hiệu ngôi trường đại học có văn bằng cổ nhất còn hoạt động liên tục tại châu Á cho đến tận ngày nay. Chính tại nơi đây, giữa những dãy hành lang đá cổ kính của khu Intramuros — thành cổ do người Tây Ban Nha xây dựng ngay trung tâm Manila — chàng chủng sinh trẻ tuổi đến từ Trà Lũ đã bắt đầu tám năm miệt mài đèn sách, từ 1750 đến 1758.

Ngài học tiếng Tây Ban Nha, tiếng Latinh, hoàn tất chương trình triết học và thần học kinh viện đặt nền trên tư tưởng của thánh Tôma Aquinô — chính vị thánh mà ngôi trường mang tên để tưởng nhớ. Giữa hàng trăm sinh viên bản xứ Tây Ban Nha và các nước thuộc địa khác, chàng trai Việt Nam ấy vẫn nổi bật lên nhờ trí tuệ sắc sảo, tài hùng biện có lý lẽ chặt chẽ, và một sự khiêm nhường khiến các giáo sư đều phải để ý.

Tháng 9 năm 1753, ngài chính thức tuyên khấn gia nhập Dòng Thuyết Giáo — tức Dòng Đa Minh — tại tu viện Santo Domingo ngay giữa lòng Manila, nhận tên dòng là Vinhsơn Hòa Bình, theo tiếng Tây Ban Nha là Vicente de la Paz. Năm 1758, ở tuổi hai mươi sáu, ngài được thụ phong linh mục, mang trong tay tấm bằng tiến sĩ thần học — một vinh dự học thuật mà không nhiều người Việt Nam thời ấy từng có được.

Trở về nước, cha Vinhsơn Liêm được bổ nhiệm giảng dạy triết học và thần học tại chủng viện Trung Linh, rồi sau đó được cử đi coi sóc các xứ đạo lớn thuộc vùng Hải Dương và Nam Định: Quất Lâm, Lục Thủy, Trung Lao, Kẻ Mốt.

Đó là những năm chúa Trịnh Sâm siết chặt các sắc lệnh cấm đạo tại Đàng Ngoài. Suốt mười bốn năm, từ 1758 đến 1772, người tiến sĩ thần học từng học ở một trong những ngôi trường danh giá nhất châu Á ấy đã sống một cuộc đời hoàn toàn khác với những gì tấm bằng của ngài có thể mang lại: cải trang thành nông dân, đêm đêm chèo thuyền len lỏi qua các con rạch để đến dâng lễ, giải tội, dạy giáo lý cho giáo dân trong bóng tối.

Điều đặc biệt ở cha Vinhsơn Liêm là cách ngài dùng chính vốn Nho học uyên thâm của mình để bắc một nhịp cầu đối thoại với giới sĩ phu — những người vốn dễ nhìn đạo Công giáo bằng con mắt nghi ngại, coi đó là một thứ tín ngưỡng ngoại lai đe dọa luân thường đạo lý. Ngài kiên nhẫn giải thích cho họ hiểu: đạo Công giáo không hề phủ nhận đạo hiếu hay những giá trị tốt đẹp của dân tộc, mà trái lại, còn kiện toàn và nâng đạo hiếu ấy lên một tầm mức trọn vẹn hơn.

Những năm tháng ấy, cuộc sống của một linh mục ở Đàng Ngoài không khác mấy đời sống của một người luôn phải nhìn trước ngó sau. Ban ngày, cha Vinhsơn Liêm có thể chỉ là một người đàn ông đội nón lá, quần xắn ngang gối, chèo một chiếc thuyền nan chở vài bó củi hay mấy giỏ cá qua các bến sông — không khác gì hàng trăm người dân chài khác trên cùng khúc sông ấy. Chỉ đến khi trời sập tối, thuyền cập vào một bến kín đáo, cha mới lặng lẽ lên bờ, vào một căn nhà đã hẹn trước, nơi vài chục giáo dân đang ngồi chờ sẵn trong ánh đèn dầu vặn nhỏ hết cỡ. Một Thánh Lễ như vậy có khi chỉ kéo dài chưa đầy một giờ đồng hồ, nhưng đòi hỏi sự chuẩn bị và cảnh giác của cả một xóm đạo suốt nhiều ngày trước đó — người canh đường, người canh bến, người sẵn sàng báo động bằng một tiếng còi tre nếu thấy bóng dáng lạ.

Giữa nhịp sống thấp thỏm ấy, không ít lần cha Vinhsơn Liêm phải đối diện với những cuộc chất vấn của chính các nho sĩ trong làng — những người coi trọng khoa bảng, và vì thế cũng dễ nể trọng một người từng đỗ đạt tận bên Phi Luật Tân hơn là e dè ngài. Có những buổi trà dư tửu hậu, người ta mời ngài đến chỉ để tranh luận cho vui, xem thử vị đạo trưởng có học ấy sẽ đối đáp ra sao trước những câu hỏi hóc búa về tam cương ngũ thường. Không ít lần, chính từ những cuộc chuyện trò tưởng như vô hại ấy, có người nho sĩ đã âm thầm tìm hiểu thêm về đạo Công giáo, rồi dần dà xin học giáo lý — một cách gieo hạt chậm rãi và kiên nhẫn, khác hẳn với hình ảnh những cuộc rao giảng ồn ào nơi công cộng mà người ta vẫn hay hình dung.

Nhận thấy cha Vinhsơn Liêm là một người Việt Nam vừa thông thạo Nho học, vừa mang bằng tiến sĩ Tây phương — một sự kết hợp hiếm có thời bấy giờ — quan đại thần đã cho giải hai cha về kinh đô Thăng Long để thẩm vấn kỹ hơn.

Lý lẽ vừa uyên bác vừa mềm mỏng của ngài khiến các đại diện Nho, Phật, Lão không tìm được lời bắt bẻ. Ngay cả bà mẹ của chúa Trịnh Sâm, người đứng ra tổ chức buổi đàm đạo, cũng không giấu được sự khâm phục trước tài năng của người linh mục Việt Nam ấy.

Nhưng sự khâm phục của một buổi đàm đạo không đủ sức cứu ngài. Lo sợ ảnh hưởng ngày càng lan rộng của đạo Công giáo, lại chịu sức ép từ những quan lại bảo thủ trong triều, chúa Trịnh Sâm vẫn hạ lệnh xử trảm cả cha Vinhsơn Liêm lẫn cha Jacinto Gia.

Khi bản án được công bố, cha Vinhsơn Liêm không hề nao núng. Ngài quay sang cha Gia, mỉm cười nói:

“Thưa cha, chúng ta sắp được uống cạn chén rượu mừng với Chúa Giêsu trên Nước Trời rồi.”

Ngày 15 tháng 4 năm 1906, Đức Giáo hoàng Piô X tuyên phong Chân phước cho cha Vinhsơn Phạm Hiếu Liêm. Và ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong ngài lên bậc Hiển thánh, cùng với một trăm mười sáu vị Tử đạo Việt Nam khác, tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 7 tháng 11 hằng năm.