Thánh Giuse Nguyễn Duy Khang

Người thầy giảng ấy là Giuse Nguyễn Duy Khang — một trong hàng trăm thầy giảng đã âm thầm gánh vác công việc truyền giáo bên cạnh các thừa sai và giám mục ngoại quốc suốt những thế kỷ Giáo hội Việt Nam còn phải hoạt động trong bóng tối. Không có chức thánh, không có phẩm phục, các thầy giảng là những cánh tay nối dài của hàng giáo sĩ — người phiên dịch, người dẫn đường, người chèo thuyền, người đứng ra nhận đòn roi thay cho các đấng bậc mà mình phục vụ. Câu chuyện của thầy Khang là câu chuyện về một trong những cánh tay ấy, đã không rời khỏi vị trí của mình cho đến hơi thở cuối cùng.

Giuse Nguyễn Duy Khang sinh năm 1832 tại làng Trà Vi, thuộc huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình ngày nay — một vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, đất đai màu mỡ nhờ phù sa bồi đắp qua nhiều thế kỷ, nhưng cũng là nơi các đợt bách hại đạo Công giáo dưới triều Nguyễn luôn để lại những vết thương sâu đậm, bởi mật độ giáo dân nơi đây vốn dày đặc hơn nhiều vùng khác ở Đàng Ngoài.

Cậu bé Khang lớn lên trong một gia đình nông dân giữ đạo nề nếp, tính tình từ nhỏ đã trầm lặng, trung thực và giàu lòng hiếu thảo. Không giống nhiều đứa trẻ cùng lứa chỉ mong sớm được ra đồng phụ giúp gia đình, Khang sớm bộc lộ một khát khao dâng mình cho việc đạo. Năm mười lăm tuổi, cậu được cha xứ gửi vào trường La Tinh của địa phận — nơi tương đương một tiểu chủng viện thời ấy — để học chữ Nho, chữ Quốc ngữ và tiếng Latinh.

Suốt nhiều năm sau đó, thầy Khang lặn lội khắp các họ đạo hẻo lánh vùng Thái Bình, Hải Dương và Nam Định — dạy giáo lý cho những người mới trở lại đạo, dạy kinh cho trẻ nhỏ, phụ giúp các linh mục trong việc ban các bí tích, và tận tụy chăm sóc những bệnh nhân nghèo mà không mấy ai buồn ngó ngàng tới.

Đó cũng là lúc Giáo hội miền Bắc bước vào một trong những giai đoạn đen tối nhất lịch sử của mình. Đến năm 1861, triều đình Tự Đức ban hành sắc lệnh mang tên Phân Sáp — một chính sách được thiết kế để xóa sổ tận gốc đạo Công giáo bằng cách chia tách các gia đình có đạo, phân tán họ rải rác vào những làng không có người theo đạo để dễ bề kiểm soát, đồng thời xăm hai chữ “Tả Đạo” lên má phải và tên nơi lưu đày lên má trái của mỗi người. Từ tháng 8 năm 1861, hàng giáo sĩ gần như không còn nơi nào an toàn để ẩn náu — mỗi làng, mỗi mái nhà đều có thể trở thành cái bẫy nếu sắc lệnh mới được thi hành triệt để.

Đức cha Hermosilla buộc phải sống đời trốn chạy liên miên, hết làng này sang làng khác, có khi phải ẩn mình trên những chiếc thuyền nhỏ lênh đênh giữa sông nước Hải Dương suốt nhiều ngày liền. Thầy Khang luôn túc trực bên ngài như hình với bóng — có lúc chèo thuyền đưa ngài đi lánh nạn giữa đêm khuya, có lúc dò dẫm tìm đường qua những cánh đồng ngập nước để tránh các trạm canh, có lúc lặn lội đi xin từng nắm cơm mang về cho vị giám mục đã ở tuổi ngoài sáu mươi.

Giữa hai người — một giám mục ngoại quốc đã dành trọn nửa đời mình cho xứ truyền giáo, và một thầy giảng trẻ tuổi người Thái Bình — đã hình thành một mối dây gắn bó gần như cha con ruột thịt. Đức cha coi thầy Khang như một người con mà mình có thể tin tưởng giao phó cả mạng sống, còn thầy Khang coi ngài là người cha linh hồn quý giá nhất đời mình.

Đó là một trong những chi tiết nhỏ nhưng nói lên rất nhiều về mối quan hệ giữa hai người: một thầy giảng trẻ, còn đủ sức và đủ bản năng để chiến đấu tìm đường sống, đã chọn buông vũ khí chỉ vì một lời của người mình tôn kính. Sự vâng phục ấy, đặt trong hoàn cảnh sinh tử, mang một sức nặng khác hẳn so với sự vâng phục trong những ngày bình yên.

Tại công đường Hải Dương, quan tổng đốc biết rõ thầy Khang là người phụ tá thân cận nhất của Đức cha Hermosilla, liền dùng đủ mọi thủ đoạn để ép thầy khai ra nơi cất giấu tài liệu, đồ phụng tự, và danh sách các linh mục, chủng sinh khác còn đang lẩn trốn trong địa phận.

Chúng lột trần áo ngài, trói vào cọc gỗ, rồi ra lệnh đánh đập không thương tiếc — hàng trăm nhát roi mây quất liên tiếp lên tấm lưng của người đàn ông ba mươi tuổi. Máu chảy ròng ròng, da thịt rách toạc, nhưng thầy Khang cắn răng chịu đựng, không hé một lời khai báo nào có thể gây nguy hiểm cho những người khác.

Không đạt được mục đích, quan án còn sai lính dùng kìm sắt kẹp chặt bắp chân ngài rồi giật mạnh — một cực hình khiến thầy ngất lịm giữa công đường. Nhưng khi vừa tỉnh lại, chưa kịp hoàn hồn, ngài đã dõng dạc tuyên bố ngay giữa những tiếng rên còn chưa dứt:

“Tôi chỉ là người phụ tá đi theo phục vụ Đức cha tôi. Mọi việc trong giáo phận một mình Đức cha tôi biết, tôi không biết gì khác... Tôi là người có Đạo, tôi sẵn lòng chết vì đạo Chúa và chết cùng với Đức cha tôi, chứ tôi quyết không bao giờ phản bội anh em tôi.”

Bất lực trước sự cương quyết ấy, quan tòa đành ra lệnh tống giam ngài trở lại ngục tối, giam chung với chính Đức cha Hermosilla, chờ ngày thi hành án. Trong những ngày cuối cùng ấy, giữa mùi ẩm mốc và bóng tối của phòng giam, thầy Khang vẫn tiếp tục làm công việc mà ngài đã làm suốt bao năm — chăm lo từng miếng ăn, ngụm nước cho vị giám mục già yếu, cùng ngài đọc kinh mỗi đêm, và khích lệ lẫn nhau giữ vững lòng tin cho đến giờ phút cuối.

Ngày 1 tháng 11 năm 1861, bản án trảm quyết dành cho Đức cha Giêrônimô Hermosilla, cùng với một giám mục khác thuộc dòng Đa Minh là Đức cha Valentinô Berrio-Ochoa, và một linh mục là cha Phêrô Almató, được thi hành tại pháp trường Năm Mẫu. Thầy Khang, dù cùng bị giam và cùng chịu án tử, không được hành quyết cùng ngày với người cha linh hồn của mình — có lẽ vì thủ tục xét xử đối với một thầy giảng bản xứ, không mang phẩm chức giáo sĩ, cần thêm thời gian để hoàn tất theo quy định của triều đình.

Suốt hơn một tháng sau đó, thầy Khang tiếp tục bị giam trong ngục, sống những ngày một mình không còn Đức cha ở bên cạnh — có lẽ đây mới là quãng thời gian thử thách nhất trong toàn bộ cuộc đời chịu nạn của ngài, khi người cha linh hồn mà ngài từng theo sát như hình với bóng đã không còn hiện diện để cùng đọc kinh, cùng chia sẻ từng bát cơm mỗi tối.

Giáo dân đã can đảm thu nhặt thi hài ngài, rước về an táng trọng thể tại quê nhà Trà Vi. Ngày 20 tháng 5 năm 1951, Đức Giáo hoàng Piô XII tuyên phong Chân phước cho ngài. Và ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong Giuse Nguyễn Duy Khang lên bậc Hiển thánh, cùng với một trăm mười sáu vị Tử đạo Việt Nam khác, tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 6 tháng 12 hằng năm, cùng với ba mươi tám vị thánh khác thuộc đại gia đình Đa Minh Việt Nam.