Có những người được sai đi. Cha Đaminh Nguyễn Văn Cẩm thì tự xin đi. Đang phục vụ ở giáo phận quê nhà, nghe nói giáo phận bên cạnh đông tín hữu mà thiếu người chăm sóc, cha xin sang đó. Ít ai ngờ chuyến đi ấy dẫn cha đến một chiếc cũi chật hẹp ở Hưng Yên, rồi đến pháp trường Ba Tòa.
Cậu bé Kẻ Roi và chuỗi Mân Côi
Cha sinh năm 1810 tại làng Cẩm Giàng, có nơi ghi là Cẩm Chương, thuộc xứ Kẻ Roi, tỉnh Bắc Ninh. Từ thuở nhỏ, cậu bé Cẩm đã được vào chủng viện, lớn lên trong tiếng chuông, tiếng kinh và những giờ học chữ. Rồi cậu được chịu chức linh mục.
Cha chọn sống theo linh đạo dòng Ba Đa Minh, một con đường gắn liền với kinh Mân Côi. Đi đến đâu, cha cũng khuyên giáo dân lần hạt, như trao cho họ một sợi dây nhỏ để bám vào giữa những ngày giông bão. Và cha không ngại đường xa. Dù thuộc giáo phận Đông, khi thấy giáo phận Trung có rất đông tín hữu đang cần mục tử, cha tình nguyện sang đó phục vụ.
Người ta không ghi lại cha đã đi bao nhiêu dặm đường, đã ghé bao nhiêu nóc nhà. Nhưng cái quyết định "để tôi đi" ấy đã nói lên con người cha: một người đặt nhu cầu của đoàn chiên lên trên sự yên ổn của mình.
Chiếc cũi ở Hưng Yên
Đầu năm 1859, lệnh cấm đạo được thi hành gắt gao. Cha vẫn đi giữa các cộng đoàn. Tại giáo họ Hà Lan, có người nhận ra cha và đi báo quan để lĩnh thưởng. Ngày 21 tháng 1 năm 1859, cha bị bắt và giải về tỉnh Hưng Yên.
Trước quan tổng đốc, cha nhận mình là linh mục. Người ta đánh đòn, bắt cha chà đạp lên thánh giá. Cha không làm. Quan cho nhốt cha vào một chiếc cũi chật hẹp, thứ chỉ vừa đủ cho một người ngồi co ro. Cha sống trong đó suốt nhiều tháng.
Nhưng điều kỳ lạ đã xảy ra. Những người lính canh, những người coi ngục, ngày ngày nhìn vị linh mục hiền lành trong cũi, dần dần cảm mến cha. Họ để giáo dân vào thăm. Cha còn gửi được thư cho Đức cha Valentinô Vinh, và một linh mục khác được cử đến ban các bí tích cho cha. Chiếc cũi giam được thân xác, nhưng không cắt được sợi dây giữa người mục tử và đoàn chiên của mình.
Có lẽ cha đã sống đúng lời Tin Mừng mà cha vẫn giảng: "Tất cả những gì anh em muốn người ta làm cho mình, thì chính anh em cũng hãy làm cho người ta." Cha đối xử tử tế với cả những người canh giữ mình, và chính sự tử tế ấy đã mở cửa cho những người thân yêu được vào thăm cha.
Buổi sáng ở Ba Tòa
Ngày 11 tháng 3 năm 1859, cha Cẩm bị dẫn ra pháp trường Ba Tòa, tỉnh Hưng Yên, và bị xử chém. Giáo dân đưa thi hài cha về an táng tại giáo xứ Lai Tê, Giáo phận Bắc Ninh, nơi đến nay vẫn còn lưu giữ hài cốt của cha.
Cha được phong Chân phước ngày 29 tháng 4 năm 1951 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 11 tháng 3.
Người đời thường nhớ những chuyến đi xa vì nơi đến. Còn chuyến đi của cha Cẩm, người ta nhớ vì lý do lên đường: ở đâu có nhiều người cần, cha đến đó. Và đến cuối cùng, cha đi nốt chặng đường xa nhất, bằng chính mạng sống của mình.