Hồi nhỏ, François học rất chậm, khó nhớ bài đến mức phải rời chủng viện về quê làm ruộng. Ai cũng tưởng con đường tu trì của cậu đã khép lại. Nhưng rồi cậu quay lại, và về sau trở thành người thầy dạy cho biết bao người trẻ Việt Nam.
Từ cánh đồng Savoie
François Jaccard sinh năm 1799 tại vùng Savoie, nước Pháp. Những năm học đầu tiên của cậu không thuận lợi. Cậu khó ghi nhớ, học trước quên sau. Cuối cùng, cậu rời chủng viện, về nhà làm nông.
Nhưng bạn bè không để cậu bỏ cuộc. Họ khích lệ, động viên cậu thử lại. François xin học lại, lần này kiên trì hơn. Rồi anh vào Hội Thừa sai Paris, chịu chức linh mục, và năm 1826 đặt chân đến Việt Nam.
Chàng trai từng bị coi là chậm hiểu ấy đã học tiếng Việt, một thứ tiếng khó với người phương Tây, và nhận tên Việt là Phan.
Người thầy ở An Ninh
Cha phục vụ ở Nhu Lý, Phủ Cam, rồi dạy ở chủng viện An Ninh. Người học trò từng phải bỏ học giờ lại đứng lớp dạy người khác. Có lẽ chính vì từng vất vả trong việc học, cha hiểu và thương những chủng sinh chậm hơn, kiên nhẫn với họ hơn.
Những khúc quanh
Đời cha Phan có rất nhiều khúc quanh. Triều đình Minh Mạng từng giữ cha ở Huế để dịch tài liệu, bản đồ, dạy tiếng Pháp. Cha được trọng dụng vì tài năng, nhưng lại bị cấm giảng đạo.
Rồi cha bị tố cáo giảng đạo trái phép, bị kết án tử. Án được đổi thành lưu đày ở Lao Bảo, vùng núi rừng khắc nghiệt. Sau đó cha lại được gọi về làm phiên dịch.
Trong những năm tháng ấy, cha viết thư cho mẹ ở quê nhà:
"Trong một thời gian ngắn con không còn phải chịu đau khổ nữa, con ước ao chết vì đạo thánh ở đất nước này."
Cùng người chủng sinh trẻ
Năm 1838, chủng viện Di Loan bị lục soát. Quan nghi cha có liên hệ, bắt cha giải về Quảng Trị. Cha thừa nhận đã gửi sách đạo để dạy học. Cha bị đánh bốn mươi roi, bị phơi nắng đến chiều tà.
Trong ngục, cha gặp chủng sinh Tôma Trần Văn Thiện, một chàng trai mới mười tám tuổi. Người thầy gần bốn mươi tuổi và cậu học trò trẻ nâng đỡ nhau. Cha nói với Thiện:
"Dù sao đi nữa, chúng ta cũng phải trung kiên cho đến cùng."
Nhan Biều, ngày 21 tháng 9
Ngày 21 tháng 9 năm 1838, cha Phan và chủng sinh Thiện bị xử giảo tại pháp trường Nhan Biều. Người thầy và người học trò cùng ra đi một ngày.
Thi hài cha về sau được đưa về nhà nguyện Hội Thừa sai Paris.
Ở quê nhà Savoie, khi nhận được tin con mình đã chết, bà mẹ nói:
"Thật là tin vui, gia đình ta có một vị tử đạo."
Cha được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 21 tháng 9.
Không ai là quá chậm
Nếu bạn từng thấy mình chậm hơn người khác, từng thất bại, từng phải bỏ dở một điều gì đó, xin hãy nhớ đến cha Phan. Cậu học trò khó nhớ bài năm xưa đã trở thành linh mục, thông dịch viên cho triều đình, thầy dạy chủng sinh, và cuối cùng là một vị thánh.
Chúa không chọn người giỏi nhất. Ngài chọn người biết đứng dậy và tiếp tục bước đi. Và đôi khi, Ngài gửi đến những người bạn biết khích lệ ta đúng lúc.