Viên tuần phủ thương cha. Ông nghĩ ra cách cứu: cha chỉ cần khai mình là thầy thuốc, thế là xong. Một lời nói dối nhỏ, vô hại, lại cứu được một mạng người. Nhưng ông cụ bảy mươi tư tuổi lắc đầu.
Mục tử của Kẻ Sặt
Vinh Sơn Đỗ Yến sinh năm 1764 tại làng Trà Lũ, xứ Phú Nhai, tỉnh Nam Định. Cha chịu chức linh mục năm 1798, rồi ngày 22 tháng 7 năm 1807 nhận áo Dòng Đa Minh.
Cha phục vụ ở Kẻ Mốt, rồi đến Kẻ Sặt thuộc tỉnh Hải Dương. Bao nhiêu năm, cha gắn bó với giáo dân nơi đây như người cha với đàn con.
Năm 1838, cơn cấm đạo của vua Minh Mạng ập đến Kẻ Sặt. Nhà thờ bị buộc phải tháo dỡ. Nhiều người nghĩ cha sẽ đi trốn nơi khác. Nhưng cha ở lại. Ban đêm, cha làm mục vụ, ban bí tích. Ban ngày, cha lặng lẽ đến thăm từng nhà. Nhà thờ bị phá, nhưng Giáo Hội vẫn sống, trong từng mái nhà giáo dân.
Rời đi để làng được yên
Rồi quan dọa sẽ phá cả làng nếu không tìm ra cha. Lúc ấy, cha hiểu rằng ở lại không còn là che chở đàn chiên, mà là đẩy họ vào nguy hiểm. Cha rời Kẻ Sặt, để làng khỏi bị liên lụy.
Cha đến họ Lực Điền, thuộc Hưng Yên. Và chính ở đây, cha bị bắt, giải về Hải Dương.
Lời đề nghị của người tốt
Viên tuần phủ Hải Dương là người có lòng. Ông không muốn giết một ông già hiền lành như thế. Ông gợi ý: cha cứ khai mình là thầy lang, người ta sẽ không kết án.
Cha Yến đáp:
"Tôi sẵn lòng chịu chết vì lẽ đó, chứ không nói dối để được sống."
Cả đời cha là linh mục. Nói mình là thầy lang tức là chối bỏ chính con người mình, chối bỏ cả đời mình đã sống.
Quan lại nghĩ ra cách khác. Ông vẽ một vòng tròn dưới đất, bảo cha chỉ cần bước ra khỏi vòng tròn ấy, coi như thay cho việc bước qua thập giá. Không có ảnh thánh, không có gì cả, chỉ là một vạch phấn trên đất. Cha hiểu ngay dụng ý và trả lời:
"Làm như thế không khác nào tôi chối đạo."
Có những thỏa hiệp nhìn qua thì vô hại. Nhưng cha Yến biết: điều quan trọng không phải là cái vạch dưới đất, mà là ý nghĩa của bước chân.
Ba tuần
Cha bị giam khoảng ba tuần. Nhờ có người xin cho, cha không phải mang gông xiềng, và giáo dân được vào thăm. Viên quan có lòng thương, nhưng ông cũng không thể tự mình xóa bản án từ triều đình.
Ngày 30 tháng 6 năm 1838, cha Vinh Sơn Yến bị xử chém gần họ Bình Lao, Hải Dương. Quan cho vải để liệm, cho phép giáo dân an táng cha. Về sau, thi hài cha được cải táng về Thọ Ninh.
Cha được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 30 tháng 6.
Hai lựa chọn của một mục tử
Cuộc đời cha Yến có hai lựa chọn đẹp nối tiếp nhau. Lần đầu, cha rời Kẻ Sặt, vì không muốn giáo dân phải chịu khổ vì mình. Lần sau, cha không chịu nói dối, vì không muốn phản bội chính mình.
Một người biết lùi bước vì người khác, nhưng không lùi bước trước sự thật. Đó là hình ảnh người mục tử mà cha Yến để lại. Và trong một thế giới mà người ta dễ dàng nói dối để được việc, câu nói của cha vẫn còn nguyên sức nặng: thà chết, chứ không nói dối để được sống.