Ở pháp trường Bảy Mẫu, giáo dân đứng khóc. Thầy Chiểu quay lại, dịu dàng bảo họ về nhà đi, đừng khóc nữa. Rồi thầy nói thêm một câu mà ai nghe cũng thấy lòng nhẹ đi: hôm nay thầy trò chúng tôi về quê thật mà.
Người thầy giảng bên cạnh Đức cha
Phanxicô Đỗ Văn Chiểu sinh năm 1797 tại làng Trung Lễ, giáo xứ Liên Thủy, tỉnh Nam Định. Sau những năm học hành, thầy chọn làm thầy giảng, sống theo linh đạo Dòng Đa Minh.
Thầy được làm việc bên cạnh Đức cha Domingo Henares, tên Việt là Minh, một giám mục người Tây Ban Nha đã sống ở Việt Nam gần nửa thế kỷ. Thầy dạy giáo lý, đi theo Đức cha trong những chuyến thăm các họ đạo, lo cho những người lính, những gia đình có người thân bị bắt. Một người thầy giảng như thế là cánh tay nối dài của vị mục tử, đến những nơi mà Đức cha không thể tự mình đến.
Cơn cấm đạo cũng đi vào chính gia đình thầy. Người ta kể thầy từng xin dâng lễ cầu cho người em của mình. Chúng ta không biết nhiều hơn, nhưng chi tiết nhỏ ấy cho thấy nỗi đau thời ấy đã chạm đến từng mái nhà.
Chuyến lánh nạn cuối cùng
Năm 1838, dưới triều Minh Mạng, cuộc lùng bắt gắt gao hơn bao giờ hết. Thầy Chiểu cùng Đức cha Minh, lúc ấy đã bảy mươi ba tuổi, xuống thuyền đi tìm nơi ẩn náu. Mưa bão khiến họ phải ghé vào tìm chỗ trú.
Tháng 6 năm 1838, tại Xương Điền, một ngư phủ đã tố giác họ để lãnh tiền thưởng. Thầy trò bị bắt, giải về Nam Định.
"Quan có bằng lòng không?"
Thầy Chiểu bị đánh ba mươi roi, rồi bị xiềng cả chân lẫn tay, giam vào ngục. Quan dùng lời hứa, rồi dùng đòn roi, để ép thầy bước qua ảnh thánh. Quan còn hứa sẽ khoan hồng.
Thầy trả lời quan bằng một câu hỏi:
"Khi quan lớn nằm nghỉ, quan có bằng lòng cho người con của quan đạp lên mặt không?"
Một câu hỏi rất Việt Nam. Người Việt nào cũng hiểu: con cái mà giẫm lên mặt cha là chuyện đại nghịch bất hiếu. Thế thì người tín hữu sao có thể giẫm lên hình ảnh Thiên Chúa, Cha của mình? Thầy không cần giảng giải thần học. Thầy chỉ cần nhắc đến chữ hiếu.
Cùng về với Đức cha
Trong ngục, thầy được ở gần Đức cha Minh. Chính Đức cha đã giúp thầy lãnh bí tích để dọn mình. Hai người đã cùng nhau làm việc bao nhiêu năm, cùng nhau đi lánh nạn, giờ cùng nhau chờ ngày ra pháp trường.
Ngày 26 tháng 6 năm 1838, thầy trò bị điệu ra pháp trường Bảy Mẫu. Giáo dân đi theo, khóc thương. Thầy Chiểu quay lại nói với họ:
"Anh chị em về nhà đi, đừng khóc nữa, thầy trò chúng tôi hôm nay về quê thật mà."
Rồi thầy thưa với Chúa lời cuối cùng:
"Lạy Chúa, con phó thác linh hồn trong tay Ngài."
Thầy bị xử chém cùng ngày với Đức cha Minh. Thi hài thầy ban đầu được chôn ở pháp trường, sau đó được đưa về Trung Lễ, quê hương thầy.
Thầy được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của thầy là 26 tháng 6.
Quê thật
"Về quê thật." Người Việt mình hay nói đời này là cõi tạm, quê thật ở trên trời. Thầy Chiểu đã sống câu nói ấy đến tận cùng. Với thầy, pháp trường không phải là nơi kết thúc, mà là cổng làng của quê hương thật sự.
Và thầy không đi một mình. Thầy đi cùng người thầy, người cha mà mình đã theo suốt bao năm. Có lẽ chẳng còn con đường về quê nào đẹp hơn thế.