Lính khiêng cả người lẫn gông, định kéo thầy qua chỗ đặt thập giá. Thầy Uyển bị giữ chặt, không cựa được. Nhưng thầy vẫn co chân lên, để bàn chân mình không chạm vào ảnh Chúa. Người ta có thể khiêng thân xác thầy đi đâu cũng được. Nhưng họ không thể bắt thầy tự mình giẫm lên.
Người trợ tá của Đức cha
Giuse Nguyễn Đình Uyển sinh năm 1775 tại làng Ninh Cường, tỉnh Nam Định. Từ nhỏ, cậu đã vào Nhà Đức Chúa Trời, rồi gia nhập Dòng Ba Đa Minh.
Thầy không làm linh mục, nhưng làm trợ tá cho Đức cha Domingo Henares - Minh suốt nhiều năm, phục vụ ở xứ Tiên Chu. Thầy dạy giáo lý, giúp cộng đoàn, lo những việc lớn nhỏ bên cạnh vị giám mục. Tiên Chu là nơi có chủng viện, có nhà Đức cha, là trái tim của cả vùng truyền giáo. Và thầy Uyển là một trong những người giữ cho trái tim ấy đập đều.
Cuộc vây bắt ở Tiên Chu
Ngày 29 tháng 5 năm 1838, quân lính vây Tiên Chu để tìm bắt Đức cha Minh. Họ không tìm được Đức cha. Nhưng họ bắt gặp thầy Uyển, đang mặc áo Dòng Ba Đa Minh. Thế là đủ để bắt thầy.
Quan hứa sẽ thả nếu thầy bước qua thập giá. Thầy từ chối. Thầy bị đóng gông, tống vào ngục.
Co chân lại
Ở công đường, lính có lúc khiêng cả thầy lẫn chiếc gông, định kéo thầy đi ngang qua nơi đặt thập giá. Thầy co chân lên, không để chân mình chạm vào ảnh Chúa. Lính giận, đánh vào chân thầy.
Hình ảnh ấy thật đáng nhớ: một ông già sáu mươi ba tuổi, bị giữ chặt, bị đánh, vẫn cố gắng co chân lại. Thầy biết mình không thể chống cự. Nhưng thầy muốn phân biệt rõ ràng: điều người ta cưỡng ép làm cho mình, khác với điều mình tự chọn làm.
Quan quát: "Nếu mày không xuất giáo, ta sẽ chém đầu!"
Thầy Uyển đáp:
"Thưa quan lớn, tôi phải được chém chết mới mong được sống lại."
Với thầy, cái chết không phải là mối đe dọa. Nó là cánh cửa dẫn đến sự sống lại mà Chúa đã hứa.
Chết trong ngục
Các quan lập án. Bản án ghi thầy là người "theo Giatô tả đạo", "bướng bỉnh không chịu quá khóa", tức là không chịu bước qua thập giá, "nên đáng phải chết".
Nhưng thầy không đợi được đến ngày ra pháp trường. Tuổi già, bệnh tật và đói khổ trong ngục đã làm thầy kiệt sức. Ngày 4 tháng 7 năm 1838, thầy Giuse Uyển qua đời trong ngục.
Cũng trong năm ấy, chỉ mấy ngày trước, Đức cha Minh, người thầy đã phục vụ bao năm, cũng bị bắt và bị xử chém. Cuộc lùng bắt tìm Đức cha đã đưa người trợ tá trung thành của ngài đến những ngày cuối đời. Và rồi cả hai cùng về với Chúa trong cùng một mùa hè.
Thầy được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của thầy là 4 tháng 7.
Điều không ai ép được
Thầy Uyển nhắc chúng ta một điều: người ta có thể lấy đi tự do của ta, có thể khiêng ta đi đâu tùy ý, có thể làm đau thân xác ta. Nhưng có một vùng mà không ai xâm phạm được, đó là tự do trong lòng, là điều ta chọn tin và chọn yêu.
Một cái co chân nhỏ bé. Nhưng trong đó là cả một tâm hồn không chịu khuất phục.