Người ta nhốt ông giám mục bảy mươi sáu tuổi vào một chiếc cũi gỗ, song chắn kín bốn phía, chỉ chừa một lỗ nhỏ phía trên. Bốn mươi ba ngày giữa nắng và sương. Ngài không chờ được đến ngày ra pháp trường. Nhưng trước khi nhắm mắt, ngài vẫn còn kịp nói với các quan một câu đầy lòng thương.
Từ Aragón đến Đàng Ngoài
Ignacio Delgado sinh năm 1762 tại Villafeliche, vùng Aragón, Tây Ban Nha. Ngài vào Dòng Đa Minh, được gửi sang Manila học tập, và chịu chức linh mục năm 1787. Năm 1790, cha đến Việt Nam, nhận tên Việt là Y.
Cha dạy ở chủng viện, rồi làm tổng đại diện. Năm 1795, cha được tấn phong giám mục. Khi vị giám mục tiền nhiệm qua đời, ngài đảm nhận coi sóc giáo phận Đông Đàng Ngoài. Về sau, Đức cha Henares - Minh về làm giám mục phó, cùng ngài chia sẻ gánh nặng.
Gần nửa thế kỷ xây dựng
Hai vị giám mục đi thăm khắp các họ đạo, mở lại chủng viện, đào tạo linh mục và thầy giảng. Những năm tương đối yên ổn dưới triều Gia Long, cộng đoàn lớn lên, trường lớp được dựng lại, ơn gọi nảy nở.
Đức cha Y đã được chính vua Gia Long cấp giấy phép giảng đạo. Ngài sống ở Việt Nam gần nửa thế kỷ, nói tiếng Việt, hiểu người Việt, yêu người Việt.
Rồi năm 1838, dưới triều Minh Mạng, cuộc truy bắt ập đến. Những gì ngài dày công gây dựng bị tan tác.
Lá thư bị phát hiện
Năm 1838, sau một vụ chỉ điểm và một lá thư bị phát hiện, Đức cha Y bị bắt. Người ta nhốt ngài vào cũi gỗ, đưa về Nam Định.
Trước công đường, ngài bình tĩnh trình bày:
"Tôi ở An Nam đã 48 năm, tôi có giấy tờ của Tiên Đế (Gia Long) cho phép giảng đạo."
Quan muốn gán cho ngài tội làm mật thám cho ngoại quốc. Ngài không nhận, vì ngài chưa từng làm điều ấy. Ngài chỉ đến để giảng đạo. Và khi các quan tra hỏi về đạo, ông cụ nhìn họ mà nói:
"Nếu các ngài biết đạo Chúa Giêsu, hẳn các ngài sẽ theo."
Không oán giận, không trách móc. Chỉ có lòng mong ước những người đang kết án mình cũng được biết Chúa.
Không tự tử, nhưng vui lòng chết vì đạo
Có viên quan hỏi ngài, sao không tự kết liễu cho đỡ khổ. Ngài trả lời:
"Chúng tôi không được tự vẫn, vì đó là trọng tội. Nhưng nếu vì đạo, quan truyền giết tôi thì tôi hết sức vui mừng."
Bốn mươi ba ngày trong cũi gỗ, dầm nắng, dầm sương. Một ông già bảy mươi sáu tuổi, bệnh tật, kiệt sức. Ngày 12 tháng 7 năm 1838, trước khi lệnh xử từ kinh đô về tới, Đức cha Ignacio Delgado - Y qua đời trong cũi.
Bản án cho một người đã chết
Nhưng bản án vẫn phải được thi hành. Quân lính còn đốt chân thi hài để chắc rằng ngài đã chết. Rồi họ mang thi hài ra pháp trường Bảy Mẫu, chặt đầu. Thủ cấp bị treo lên, rồi ném xuống sông Vị Hoàng. Về sau, giáo dân tìm lại được và an táng cùng thân thể ngài.
Ngài được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ngài là 12 tháng 7.
Lòng thương đến cùng
Khi nghĩ về Đức cha Y, người ta dễ nhớ đến chiếc cũi gỗ, đến thủ cấp bị ném xuống sông. Nhưng xin hãy nhớ nhiều hơn đến gần năm mươi năm ngài đã sống cho Giáo Hội Việt Nam: những chủng viện, những linh mục, những họ đạo.
Và xin nhớ câu nói của ngài với các quan: "Nếu các ngài biết đạo Chúa Giêsu, hẳn các ngài sẽ theo." Đến giây phút cuối, trái tim người mục tử già ấy vẫn không có chỗ cho hận thù. Chỉ có lòng mong cho mọi người, kể cả kẻ đang giết mình, được biết Tình Yêu mà ngài đã biết.